निबन्ध : पात्र र प्रवृत्ति / गोपाल सञ्जेल​

इमानको खलासी :

‘अङ्कल ! पर्सीदेखि कलेजले हामीलाई फिल्ड लाँदैछ । फिल्ड जान एउटा स्लिपिङ व्याग र खर्च पनि चाहिन्छ । स्लिपिङ व्याग र चार हजार रुपैयाँ आजै पठाइदिनु पर्ने भो । आजभोलि फोनले राम्रो काम गरेको छैन । बल्ल आज सम्पर्क हुनसक्यो । भोलि त नेपाल बन्द छ रे । पर्सीदेखि हामी एक महिनाका लागि फिल्डमै बस्नेगरी जानुपर्छ,’ जिरी प्राविधिक शिक्षालय पढ्ने भवानीसँग भएको फोन वार्ता थियो यो । 

जिरी जाने बसमा सामान र पैसासमेत पठाउन बिहानै पुरानो बसपार्क पुगेँ । जिरीका लागि बसमा यात्रुहरु चढ्दै थिए । यहाँ जिरी प्राविधिक शिक्षालय र बसपार्कसँगै छ । 

‘गुरु, मेरो एउटा सामान र अलिकति पैसा जिरी प्राविधिक शिक्षालयमा पु¥याइदिन सहयोग माग्न आएको,’ मैले बस चालकलाई आग्रह गरेँ । 

‘खलासीलाई भन्नुस् न, उसले लगिदिन्छ,’ बस चालकले भने । 

‘भाइ, मेरो एउटा स्लिपिङ व्याग र चार हजार रुपैयाँ लगिदेऊ । जिरी प्राविधिक शिक्षालयमा पढ्ने छोरी बसपार्कसम्म लिन आउछिन्,’ खलासीलाई मेरो आग्रह थियो । खलासीले सक्तिन भन्यो । मैले निकै आग्रह गरेँ । उसले मान्दै मानेन । उसको घर सोधेँ । दोलखातिरै बतायो । फेरि बस चालकलाई नै आग्रह गरेँ । 

‘खलासीले माने हुन्छ । मैले त के गर्न सक्छु र ?’ बस चालकले झन् निराश पारे । खलासी भाइलाई नै फेरि भने, ‘एक सय खर्च दिन्छु, यति सामान लगिदेऊ । आजै पु¥याउनु पर्ने अभर परेर त आग्रह गरेको नि भाइ !’ 

ऊ पैसासैसा चाहिन्न भन्छ । 

‘दुई सय, तीन सय, चार सय, पाँच सय दिँदा पनि उसले मानेन । म बिलखबन्दमा परेँ । आफैँ जाने अवस्था थिएन । भोलि पल्ट नेपाल बन्द थियो । पर्सी पल्ट बिहानै स्लिपिङ व्याग र पैसा चाहिन्थ्यो । 

बस छुट्न चालकले हर्न बजाए । खलासीचाहिँ च्याँठ्ठिएर दोलखा, चरिकोटा, जिरीजिरी, जानै लाग्यो, जानै लाग्यो भनिरहेछ । चालकले बस घ्यारघ्यार घ्यारघ्यार पारेर अगाडि बढाए । 

‘ल, भाइ यो स्लिपिङ व्याग ….र चार हजार पैसा तिमीलाई दिएँ । पु¥याइदिए धर्म हुन्छ,’ भन्दै मैले पैसा उसको गोजीमा हालिदिएँ र स्लिपिङ व्याग बसको ढोकैनिर राखिदिएर सरासर हिँडँे । खलासीले केही भनेको सुनिन । म पछाडि नफर्की बसपार्कबाट बाहिरिएँ । यसअघि पनि यसैगरी बसबाट नगद र सामान पठाइएको थियो । यसपालि खलासीले किन नमानेको होला ? नमान्दा नमान्दै बिसाएर हिँडियो । के पो गर्ला ? खबर नपाउञ्जेल मन अमिलो भइरह्यो । 

एक हप्तापछि भवानीको खबर पाएँ । खलासीले एक पैसा पनि नमासीकन लगिदिएछ । स्लिपिङ व्याग पनि पु¥याइदिएछ । कति इमान्दार खलासी ! अहिले के गर्दै छ होला ऊ ? पाँच सय खर्च दिँदा पनि नमानेको खलासी आखिर एक पैसा पनि नलिइकन सहयोग ग¥यो । उसले एक हजार वा सबै पैसा मासेको भए पनि मैले उसलाई न भेट्न सक्थेँ न केही गर्न । त्यतिबेला उसको नाम सोधिन । अनुहार चिन्नतिर लागिन । अहिले त भेटे पनि चिन्दिन । सानोतिनो काम गर्ने मान्छे भए पनि असल मान्छेसँग सम्बन्ध टुटेकोमा अहिलेसम्म पनि थक्कथक्क लागिरहन्छ । झन्नै १० वर्षपछि माइक्रोबसको अर्को खलासीको व्यवहारले त्यो खलासी भाइलाई झन् बढी सम्झिरहन्छु । 

चोट्टाको खलासी :

एक दिन ललितपुरको हरिहर भवनबाट लगनखेल आउन माइक्रोबस चढेँ । जावलाखेल आइपुगेपछि खलासीले भाडा माग्यो । मसँग खुद्रा पैसा थिएन । एक हजारको नोट दिएँ । माइक्रोबस लगनखेलमा आएर फेरि रत्नपार्कतिर मोडियो । मध्यान्हको समय भएकाले कतै जाने धूनमा थिएँ र ओर्लेर आफ्नो बाटो लागेँ । दिउँसोपख पैसाको काम आउँदा मसँग एक हजार पैसा नभएको पत्तो पाएँ । हजारको नोट हराएको सम्झँदा पो याद आयो कि माइक्रोबसको खलासीले १२ रुपैयाँ भाडा कटाएर बाँकी पैसा फिर्ता दिएनछ । मैले पनि फिर्ता लिन बिर्सिएछु । पुनः लगनखेलमा आएर माइक्रोबसहरुलाई नियालेँ । तर, मैले उक्त माइक्रोबस ठम्याउन सकिन । करिब १५ मिनेटका लागि चढेको गाडीको नम्बर टिप्ने कुरै भएन । चालक र खलासीलाई चिन्ने सुर पनि रहेन । तै पनि एउटा माइक्रोबस चालकलाई सोधेँ । चालकले भने, ‘कि गाडी नम्बर पत्ता लगाउनु प¥यो, कि चालक वा खलासी चिन्नु प¥यो ।’ 

उनको कुरो मनासिब थियो । तर, खलासीको बेइमानी भने बिर्सन सकिनँ । तत्काल पैसा फिर्ता नलिनु मेरो भुल थियो । फिर्ता नदिनु खलासीको बेइमान । भुल र बेइमानीबीच मेरो नौ सय अठासी रुपैयाँ एकैछिन्मा चट् पारियो । चोट्टाको खलासी ! 

काम चोर्दा गर्व गर्ने कर्मचारीः 

दशैँको फुलपातीको दिन । काठमाडाँै भित्रैको बस यात्रामा थिएँ । एकजना भलाद्मीको कुरोले मेरो कान उतैतिर तान्यो । 

‘यसपालि पनि हाकिमले दशैँ विदामा अफिस हेर्ने जिम्मा र ‘ओटी’ मलाई नै मिलाइदिए । आज यसो एकछिन् जान्छु । त्यसपछि त यो दशैँको दस दिनको डेडी हिसाब पड्काइन्छ । दस दिनको डेडीले खान्ते पिन्ते मज्जाले चलाइन्छ !’ 

ऊ चुड्की मार्दै गर्वसाथ भनिरहेछ । उसको अनुहार नियालेँ । गफमा मस्त थियो । एउटा राष्ट्रसेवक कर्मचारी सार्वजनिक स्थलमा अरुको ख्यालै नगरी काम चोरेको धाक निर्धक्क लगाइरहेछ । एकातिर काम चोर्ने, अर्कातिर खेलेर (तास) र पिएर (रक्सी) पैसा उडाउने गुड्डी पो हाँक्छ ! खान्ते पिन्ते उसको निजी जीवनबारे निन्दा गर्न खोजिएको होइन । तर, सार्वजनिक स्थानमा बोल्ने शैली र प्रवृत्ति सुहाउँदो भएन नि ! 

ती भलाद्मी (?) महानुभावको कुरोले दिनभरि मन अमिलो भयो । दशैँको विदामा अफिसको हेरचाह गर्न खटाइएका कर्मचारीको काम चोर्दा गर्व गर्ने संस्कारप्रति दया लाग्यो । काम गर्दा पो गर्व गर्नुपर्छ । काम चोर्दा हो र ? 

आफूलाई बिर्सेर काम गर्ने कर्मचारी :

एउटा तितो उखान छ, ‘सरकारी काम कहिले जाला घाम ।’ 

जुग नबिताई उखान चल्ने कुरो भएन । प्रवृत्तिका रूपमा देखिएपछि कुरोकन्थो चल्यो र उखान बन्यो । सरकारी कामप्रति गरिने चरम हेलचेक्र्याईँको पराकाष्ठा बोल्छ यो उखानमा । 

हो, यो प्रवृत्तिको पराकाष्ठा आज पनि ज्युँका त्युँ छ । तर, सबै सरकारी कर्मचारीलाई थोकमा हेर्ने, बुझ्ने र व्यवहार गर्ने प्रवृत्ति पनि राम्रो होइन । 

अर्को पनि उत्तिकै चल्तीको उखान छ, ‘कालो बादलमा चाँदीको घेरा हुन्छ ।’ 

हाम्रा सरकारी कर्मचारीभित्र पनि चाँदीका टक छन् । उनीहरुलाई कालो बादलले छेकिएर देख्न नसकिएको हो । उनीहरुको बोलवाला कमजोर भएको हो । दबिएका छन् । पेलान र ठेलान छन् । तर, चाँदीका टक भने पक्कै छन् । हेर्ने आँखा र चिन्ने हृदयभित्र पनि त चाँदीकै टक चाहियो नि !

दुई दशकदेखि साइकल सरर :

अधिकृत तहका पशु स्वास्थय कर्मचारी । दुई दशकदेखिको उनको साइकल ठेलान अद्यपि जारी छ । सधैँ कर्मक्षेत्रमा हँसिलो मुहारमा भेटिने उनीजस्ता कर्तव्यनिष्ट कर्मचारी विरलै छन् । उनका कार्यालयका अरु पालेपियन पल्सर बाइकमा हुँइकिन्छन् । उनलाई त्यो पर्वाह छैन । दशकौँ व्यतीत गर्दा पनि उनको मन, बचन र कर्ममा भिन्नता छैन । उतार चढाव छैन । सङ्लो मन, सद्दे बचन र सत्कर्मप्रति सदा समर्पित ! उनको यो चालाप्रति बेवास्ता गर्ने हो भने अन्यायमात्र होइन घोर अन्याय हुन्छ । उनी थोरैमध्येका इमान र जमानको विश्वास बढाउने सरकारी कर्मचारीको जिउँदा साक्षी हुन् । 

दुर्लभ निरीक्षक :

उपसचिव तहका अधिकृत । उनको विशेषता भनेको विद्यालय निरीक्षण गर्न विद्यालयमै पुग्नु हो । अरु निरीक्षकलाई भेट्न शिक्षकहरु हप्तौँसम्म शिक्षा कार्यालयमा धाउनुपर्छ । जि–हजुरी गर्नुपर्छ । तर, उनी विद्यालय र शिक्षक खोज्दै आफैँ धाउछन् । विद्यालय पुगेर निर्देशन दिँदैनन् । सहजीकरण गर्छन् । विद्यालय निरीक्षणका क्रममा प्रधानाध्यापक, शिक्षक, व्यवस्थापन, विद्यार्थी, अभिभाावकसँग दिन होइन हप्तौँ बिताउछन् । आफैँलाई बिर्सेर । अचम्म त के भने उनी जतिजति विद्यालय धाउछन उतीउती अल्छी र कामचोर शिक्षक उनीबाट परपर पन्छिन्छन् । निष्ठाका अग्ला र सग्ला शिक्षक भने झुम्मिन्छन् । दुर्लभ विद्यालय निरीक्षक ! 

हेर्ने र बुझ्ने संसारलाई थोक र खुद्राबीचकोे भिन्नतामा चुक्यौँ भने हाम्रा समग्र प्रवृत्तिमा गम्भीर धक्का लाग्छ । ‘गु’ र ‘गोबर’ अर्थात् असल र खराब प्रवृत्तिको मानवीय भेद खुट्टिएन भने विग्रहको विजारोपण हुन्छ । असल व्यक्तिहरुको घेरा फराकिलो पार्दै जाँदा खराब व्यक्तिहरुका घेरा स्वतः साँघुरिन्छ । खराबको खोजीनिति गर्नुभन्दा असलको घेराबन्दी कस्नु उत्तम हो भन्छन् । राजहाँसको जस्तो ‘दूधको दूध, पानीको पानी’ गर्न नसके पनि सत्यताको नजिक त पुग्नै पर्छ नि !  

गोपाल सञ्जेल, ललितपुर