श्रावण ८, मङ्गलबार
नवसाहित्य अनलाइन । मदन पुरस्कार गुठीले ‘मदन पुरस्कार-२०८०’ का लागि पाँच कृतिहरू छनोट गरेको छ । जसमध्ये एकलाई वर्ष २०८० को मदन पुरस्कार अर्पण गरिने मदन पुरस्कार गुठीका अध्यक्ष कुन्द दीक्षितद्वारा हस्ताक्षरसहित जारी गरिएको प्रेस विज्ञप्तिमा उल्लेख गरिएको छ ।
पुरस्कार प्रयोजनका निम्ति गुठीलाई प्राप्त ३०४ पुस्तकहरूमध्ये श्रेष्ठसूचीमा सूचीकृत पुस्तकबारे सामान्य परिचय यहाँ उल्लेख गरिएको छ ।
०००
डम्फुको आत्मालाप
भक्त स्याङ्तानद्वारा लिखित यस पुस्तकलाई साङ्ग्रिला बुक्सले प्रकाशन गरेको हो । पुस्तकमा डम्फुलाई चिन्हको रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ भने तामाङ जातिको हरेक पर्वमा आवश्यक सङ्गीतको माध्यमका रूपमा रहेको डम्फुको मूल्य बुझ्नका लागि यसको प्रतिनिधित्व गरी तामाङ भाषा, भेषभुषा, कला, संस्कृति, रीतिरिवाज र रहनसहनको जगेर्ना गर्न आवश्यक छ भन्ने निचोडसहित यो पुस्तक तयार भएको छ ।
त्यसो त पुस्तकमा तामाङ भाषाको प्रचुरता (अन्त्यमा शब्दार्थको सन्दर्भसूचीसहित), समाजका विभिन्न घटना र विवरण टपक्क टिपेर कथा उनिएजस्ता लाग्ने यस पुस्तकका छ्योर्तेन, न्होरला, लुङ्दर, दलुचा, म्लाङगैलगायतका कथाहरूका केही प्रसङ्गहरू यस्ता रहेका छन्ः
* जापान जान्छु भनेर सहरमा लुकेर बसेको छोराले दुर्घटनामा बाबुलाई घाइते बनाउनु जस्ता भवितव्य घटनालाई प्रस्तुत गरिएको छ।
* वसन्तपुरको नेवार समुदाय अनि उनीहरूको परम्पराका साथै विदेश गएका सन्तान घर नफिर्नुका दुखद पक्षहरू उल्लेख गरिएका छन् ।
* प्रेमिकाले प्रेमीलाई लामो अन्तरालमा भेट्न आउँदा उपहार किन्नेक्रममा दुर्घटनामा परेर प्रेमीको मृत्यु हुनु जस्ता कथाले पाठकलाई भावुक बनाएको पाइन्छ ।
* अमेरिका बसेर बाबुलाई भेट्न आएकी छोरीले लामो ध्यान साधनामा गएका कारण बुबासँग भेट्न नसक्नु जस्ता पारिवारिक बिछोडको वर्तमान अवस्थालाई कथाले टपक्कै टिपेको पाइन्छ ।
* डीभी परेर अमेरिका भासिएको एक प्रेमी (अमर) धेरै समयपछि फर्किएर प्रेमिका (जलजला) भेट्न आउँदा उनी हराएको २ वर्ष भएको भनी उनकी सानिमाले बताउनु अनि अर्को कथामा मजदुर बाबुले बडो सङ्घर्षले छोरालाई अङ्ग्रेजी माध्यमको स्कुलमा भर्ना गराउने धोकोले गाडामा भारी बोक्दाबोक्दै ज्यान गुमाउँदा छोरा (म्लाङगै) टुहुरो हुनु जस्ता प्रसङ्ग उल्लेख गरिएका छन् ।
* स्कुल जानेबेलामा खाना नपाक्दा कलिलो जाँड खाएर स्कुल जाने र हाजिरको समयमा बान्ता हुँदा साथीहरूले उस (पेम्बा) लाई जिस्क्याएर जँड्याहा पेम्बा भन्नु र यसले अरू साथीहरूका बाआमा समेत भेला भइ एकजुट हुँदा समेत विद्यालयले एक पटकका लागि छुट दिएकोमा पटक पटक साथीहरूको जिस्क्याहट सहन नसकी गाउँ छोडेर सहर भाग्नु जस्ता अझै पनि सुदूर गाउँमा वा विपन्न परिवारमा हुने गरेका यस्ता समस्यालाई कथाले टिपेकाले पनि डम्फुको आत्मालाप हाम्रै समाजकै एक दर्पण हो भन्न सकिन्छ ।
यसरी हेर्दा स्याङ्तानले यस कृतिमार्फत् एक परम्परागत वाद्यवादन डम्फुलाई सजीवझैँ बोल्न लगाएर अनौठो भाषाशैलीमा प्राङ्गारिक स्वादलाई चिनाउन सफल हुनु भएको छ ।
०००
नुन-तेल
जीवन क्षेत्रीद्वारा लिखित यस पुस्तकलाई साङ्ग्रिला बुक्सले बजारमा ल्याएको हो । गैरआख्यान विधाको यस पुस्तक लेख्ने क्षेत्री पेशाले चिकित्सक हुनुहुन्छ ।
“विगततिर पदयात्रा” का रूपमा चिनाइएको यस पुस्तकमा सम्पूर्ण प्राणीको साझा भविष्य पृथ्वीमाथिको चासो र चिन्तनको चर्चा गरिएको छ । पर्यावरणमाथिको चिन्तन गरिएको यस पुस्तकमा भुइँमान्छेहरूको अवस्थालाई अझ मिहिन ढङ्गमा प्रस्तुत गरिएको छ जसले गर्दा उनीहरूप्रतिको दृष्टिकोण बदल्ने पुस्तकका रूपमा यस पुस्तकलाई लिने गरिन्छ । प्रकृतिमाथि मानिसले गरेको ज्यादतीको मूल्य मानिस आफैँले तिर्ने बेला आएको धारणा राख्ने क्षेत्रीलेमु बसाइँसराइ र त्यसले निम्त्याएको द्वन्द्वलाई मर्म छुने तवरले लेख्नुभएको छ ।
रुसकी अन्ना, अमेरिकाका विलियम जिन्सर, आफ्ना एक मित्र र डा. नवराज केसी (शुन्यको मूल्य पुस्तक) लाई आफ्नो पुस्तक लेखनको श्रेय दिने जीवन क्षेत्रीको यो पहिलो पुस्तक हो ।
पुस्तकको पछिल्लो पृष्ठमा लेखिएको छ- “किशोरवयमै पढाइका लागि सहर पसेको मान्छेको बाल्यकालतिरको स्मृति हो यो पुस्तक । सुविधासम्पन्न सहरमा बसोबास गर्ने मान्छेको पुर्खाहरूको ‘नुन-तेल’ बोक्न हिँडेका बाटोमा हिँड्ने रहर हो यो पुस्तक । विकास भनेर मरिहत्ते गरिरहँदा आउने पुस्ताले सासै फेर्न नपाउने हो कि ? भन्ने प्रश्न हो यो पुस्तक । समग्रमा एउटा सुन्दर किताब पढियो । (-एलिसा एकलास/कवि)”
भावलिपि
भावेश भुमरी र प्रणिता चामलिङद्वारा लिखित सरगम प्रकाशनले बजारमा ल्याएको हो । लेखक भावेशले यस पुस्तकका सम्बन्धमा भन्नु भएको छ- “हामीले कलेजको विद्यार्थीकालमा लेखेका ७२ वटा प्रेमपत्रहरूलाई सङ्ग्रहित गरी पुस्तकका रूपमा प्रकाशन गरेका हौँ ।”
अघिल्लो प्रणय दिवसको अवसर पारेर सार्वजनिक गरिएको यस पुस्तक प्रकाशनअघि उहाँले फेसबुकमा आफ्ना चिठीहरू सार्वजनिक गर्दै जाँदा पाएको प्रतिक्रियाबाट पुस्तक तयार भएको प्रतिक्रिया दिनु भएको छ ।
त्यसो त “भरोसा”, “भावना”, “भूमिका”, “भिन्नता”, “भूगोल”, “भाषा”, “भूषण”, “भिरफूलको छायाँ”, “भिजेको चिठी”, “भिडभित्र छु, बिरानो म”, “भोक इल्टा नाघेर सेलाउँछ”, “भावेश भुमरी इन द युके”, “भिसाको रङ”, “भावलिपि” (संयुक्त लेखन) जस्ता कृतिहरू उहाँ/उहाँहरूका अनुभव हुन् ।
०००
मुकाम रणमैदान
मोहन मैनालीद्वारा लिखित यस पुस्तकलाई बुक हिल पब्लिकेसनले प्रकाशन गरेको हो । नेपाल-अङ्ग्रेज युद्धको बखान भनिएको यस पुस्तकमा खोजमूलक अध्ययन सामग्रीहरू प्रस्तुत गरिएका छन्। १८७१-७२ सालको नेपाल-अङ्ग्रेज युद्धमा नेपाल र अङ्ग्रेज सेना कमान्डरहरूले लेखेका चिठीका इतिवृत्तान्तहरूलाई मैनालीले किताबको विषयवस्तु छनौट गर्नु भएको छ । राष्ट्रिय अभिलेखालयका माइक्रोफिल्म, पोकापुन्तरामा राखिएका चिठीपत्र, तिनका कतै स्पष्ट त कतै अस्पष्ट अक्षरहरू केलाएर खोजपत्रकारिताको पहिचानलाई पुष्टी हुनेगरी पुस्तकाकार यस पुस्तकमा अन्यत्र कतै नभेटिएका तथ्यहरू समेत प्राप्त गर्न सकिनेछ ।
पुस्तकको पृष्ठभागमा “नेपाल र अंग्रेजबीच २०९ वर्षअघि भएको भीषण लडाइँबारे उल्लेख भएको छ । यसका लागि उनी त्यो लडाइँ लडी जान्ने, भोगी जान्ने र देखी जान्ने मानिसका बयानमा भर परेका छन् । सुनी जान्ने मानिसका कुरामा आक्कलझुक्कलमात्र भर परेका छन् ।” लगायतका विषयवस्तु उल्लेख गरिएका छन् ।
त्यसो त वंशगौरवमा आधारित ऐतिहासिक पुस्तकमाथि इतिहासविद् महेशराज पन्तको विचार (हिमाल दर्पण, २२ चैत्र, २०८०) छापिएको छः “मोहन मैनालीले मुकाम रराामैदान- नेपाल-अंग्रेज युद्धको बखान (काठमाडौंः बुकहिल पब्लिकेसन, २०८०) निकालेको देख्दा मेरो मन आफूले उद्दाम यौवनमा गरेको अन्वेषणतर्फ फर्केको छ। लामो समय पत्रकारितामा बिताएका मानिसले इतिहासका आकर केलाई लेखेको यस पुस्तकले कीर्ति राखेको छ भन्दा बढ्ता बोलेको ठहरोइन।” त्यसो त उहाँले यस पुस्तकमा उल्लेख भएका तथ्यहरूका सम्बन्धमा केही विमतीहरू समेत प्रकाशन गराउनु भएको छ ।
नेपालको वास्तविक इतिहास डल्लो कागजमा थन्किएको रहेछ भन्ने मैनालीको पहिलो पुस्तक “उपल्लो थलो” बाट सुरू भएर “देखेको देश”, “आकाशमुखी” (अनुवाद), “मान्ठा हराएको जुग” जस्ता शक्तिशाली पुस्तकहरू प्रकाशनमा रहेका छन् ।
०००
सन्त्रासको साठी दिन
रोशन थापा ‘नीरव’ द्वारा लिखित यस पुस्तकलाई शिखा बुक्सले प्रकाशन गरी बजारमा ल्याएको हो । सहकारी संस्थाका केही सञ्चालकका बेइमानीले पीडित नेपाली बचतकर्ताका साथै सोझा सिधा सञ्चालकसमेत पीडामा रहेको कथालाई उजागर गरेको छ । उहाँका “अन्तरहिन युद्ध”, “तेस्रो विश्वयुद्ध”, “असह्य”, “कोष्ठकभित्र हाँसो”, “उपन्यासहरू प्रत्येक श्रवणकुमार अर्थात् युद्ध”, “प्रस्थानान्तर”, “स्वप्नसहर”, “आवाजहरूको जङ्गलभित्र” र “अनि अभिमन्यु” जस्ता कृतिहरू प्रकाशनमा रहेका छन् ।
एक अनुभवी लेखेका यस औपन्यासिक कृतिमा चित्रण गरिएको सन्त्रासका साठी दिन भए पनि पढ्दै जाँदा एउटा सिङ्गो युग नै बितेको आभास हुन्छ । उपन्यासका पात्र (सरलकुमार) जसले सोचेजस्तो गरी पढ्न नसकेको अनि राम्ररी निदाउन पनि नसकेको अन्यौलता वरिपरी यसका कथाहरू रहेका छन् । उपन्यास पढ्दै जाँदा पाठकले आफूलाई समेत त्यही उपन्यासभित्रको पात्रका रूपमा महसुस गर्नु वा मुख्य पात्र सरलकुमार बनेको महसुस गराउन सक्नु यस उपन्यासको शक्तिका रूपमा रहेको छ ।
सामान्य होटल, छाप्रो, ठेलामा चिया बेच्ने, मकै पोलेर बेच्ने र खुद्रा पसलेहरूले दुःखजिलो गरी कमाएको थोरै बचत सहकारीमा जम्मा गर्ने गरेकोमा सहकारी समस्यामा बचतकर्ता मात्रै पीडित होलान् भन्ने देखिइरहेको अहिलेको अवस्थामा फरक शील्प र शैलीमा प्रस्तुत गरिएको कथावस्तुले प्रयोगधर्मी उपन्यास तयार हुन गएको छ ।
०००
मदन पुरस्कार गुठीले यस सूची प्रकाशन गरेपश्चात् प्रधानमन्त्री खड्गप्रसाद ओलीले सामाजिक सञ्जालमा लेख्नु भएको छ-
“युवाकालदेखि अहिलेसम्म मेरा धेरै बानीमा परिवर्तन आएका छन्। तर, पुस्तक पढ्ने बानी भने अहिले पनि यथावत छ। थोरै समय पाउँदा पनि पुस्तक पढ्छु। भर्खरै मदन पुरस्कार गुठीले २०८० सालको श्रेष्ठ सूची सार्बजनिक गरेको छ। यस मध्ये मुकाम रणमैदान मैले पढेको छु, अरु पढ्न बाँकी छ। श्रेष्ठ सूचीमा परेका सबै पुस्तकका लेखकहरूलाई बधाई !”
०००
स्व.ज. मदनशमशेर राणाको स्मृतिमा रानी जगदम्बाबाट स्थापित मदन पुरस्कारको घोषणा वि.सं. २०१२ असोज १० घोषणा भइ स्थापना भएको हो भने पुरस्कार प्रदान गर्ने घोषणा २०१३ सालमा भइ २०१४ सालदेखि वितरण गर्न थालिएको हो ।
वर्ष २०७९ का लागि कूल ३१३ पुस्तकहरूमध्ये ५ पुस्तकहरू इजोरिया (सुबिन भट्टराई), ऐँठन (विवेक ओझा), चक्रव्यूहमा नेपालको जलस्रोत (द्वारिकानाथ ढुङ्गेल), थाङ्ग्रा (प्रगति राई) र माटाको घर (सञ्जय विष्ट) छनौट भएका थिए । एक वर्षभित्र नेपाली भाषामा निस्किएका उत्कृष्ट कृतिहरूमध्ये एक कृतिलाई प्रदान गरिने मदन पुरस्कार २०७९ का लागि ‘ऐँठन’ कृतिका लागि विवेक ओझालाई सो पुरस्कार प्रदान गरिएको थियो । २०७५ सालदेखि यस पुरस्कारको राशि ४ लाख रुपैयाँ रहेको छ ।
नवसाहित्य अनलाइन सबै लेखकहरूलाई बधाई ज्ञापन गर्दछ ।