उहाँका पचीस डेङ (बज्जिका कवितासङ्ग्रह, २०६१), रौतहट परिचय (अनुसन्धान, २०६६), नेपाली व्याकरण (२०६७), नेपालमा बज्जिका भाषा (अनुसन्धानमूलक लेख–निबन्धसङ्ग्रह, २०७१), मुनामदन (बज्जिकानुवाद २०७२, मूल लेखक महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा), क्रोधसे बोधतक (बज्जिका कवितासङ्ग्रह, २०७३), बज्जिका जिन्दावाद (बज्जिका मुक्तक सङ्ग्रह, २०७६), बज्जिका व्याकरण (२०७७, संयुक्त लेखन), रक्तिम साँझ (हाइकु सङ्ग्रह, २०७७), छठ पबनी : उद्भव र विस्तार (२०७७), बज्जिका भाषाको इतिहास (२०७८, भाषा आयोगद्वारा प्रकाशित), व्यङ्ग्यम् (हास्यव्यङ्ग्य सङग्रह, २०७८), बज्जिका भाषा र मिडिया (अनुसन्धान, २०७९), रौतहटका लघुकथा (संयुक्त, २०७९), बरहथवा परिचय र महानन्द झा (अनुसन्धान, प्रेसमा), साथै बज्जिका किताब (कक्षा १ र २ को पाठ्यपुस्तक, (२०७६/२०७८) प्रकाशित भएका छन् । उहाँलाई बज्जिका शिरोमणि (२०७७, बज्जिका समृद्धि समाज, सर्लाही) र मधेसरत्न (२०७४, मधेस सांस्कृतिक प्रतिष्ठान, रौतहट) उपाधि प्रदान गरिएको छ । उहाँ प्रादेशिक प्रतिभा पुरस्कार– २०७९, भैरव अर्याल स्मृति सम्मान– २०७९, नारायणी साहित्य सम्मेलन पुरस्कार / सम्मान– २०७०, रौतहट–रश्मि प्रतिभा प्रोत्साहन पुरस्कार–२०५७, राष्ट्रव्यापी लघुकथा प्रतियोगिता– २०५६ लगायत पुरस्कारबाट पुरस्कृत हुनभएको छ ।
कथा : आगोको मूल्य
“मेरो काँखमा नै आमाले आँखा चिम्लनु भएको हो” कठोरतालाई सहजतामा जस्तो अनुभूति गराउन अझ अलिक बल गर्दै प्रेसले थप्नुभयो, “आमाले पानी माग्नुभयो मैले आफ्नै हातले कपासलाई भिजाएर मुखमा पानी हालेको हुँ । देख्दादेख्दै आँखा चिम्लनु भयो …” भन्दाभन्दै प्रेसको गला अवरुद्ध भएको छ ।
लमहा खोलामा चिता सजाइएको छ । पुसको जाडो साँझ छ । अब आँखाले टाढा देखिन छाडिसक्यो । मलामी जानेहरू सयौँ छन् । कुहिरोले घेर्दै आएको छ । कठाङ्ग्रिँदो जाडोमा आमाको अन्तिम संस्कार गर्न बाँकी छ । प्रेससित म छु र मिल्ने साथीहरू पनि छन् । खासमा यति बेलासम्म लासलाई जलाएर मलामीहरू फर्किसक्नु पर्ने हो तर प्रेसका एक भाइ हेटौँडाबाट आउनुपर्ने । जङ्गलमा निकै बेर जाममा परेर अब केही मिनेटमा आइपुग्ने सुनिँदै छ ।
उता आगोको मोलमोलाइ भइरहेको छ ।
प्रेस उनको लाक्षणिक नाम हो । वास्तवमा कतिपय शब्दमा अत्यधिक बलाघात गर्ने बानीलाई कुनै शिक्षकले प्रेस दिएर बोल्ने उपनाम दिएका थिए विद्यालय पढ्दा । प्रेस दिएर बोल्ने मान्छे भनेर प्रेस उपनाम लक्षणको आधारमा राखिँदा पनि विस्तार स्वाभाविक नाम जस्तै भएको थियो । यस उपनामले कहिलेकाहीँ फाइदा पनि दिएको छ उहाँलाई । प्रेस भनेर स्वाभाविक रूपमा कसैले बोलाउँदा कतिपयले प्रेसको मान्छे वा पत्रकार भनी बुझ्दा छिटो काम भएको पनि अनुभव छ ।
अलिक हलुँगो महसुस गरेपछि प्रेसको कथन अगाडि बढ्छ – “मेरी आफ्नै आमा त होइनन् तर आफ्नी आमा जस्तै हुनुहुन्थ्यो । चार दिन भयो अन्न न पानी भएको, ओच्छ्यानमा कोल्टो फेर्न पनि सक्नु हुन्थेन । मैले दुई दिन आमाको लुगा फेरिदिएँ । आज बिहानदेखि मलाई कस्तो कस्तो लागिरहेको थियो, सायद मैले कुरो बुझिसकेको थिएँ । मैले खाना नै खाइनँ, खानै मन लागेन । दिउँसो इसाराले मलाई आमाले बोलाउँदा म पुगेको हुँ । आमानजिक स्वाभाविक रूपमा बसेँ र आमाको टाउकोलाई आफ्नो तिघ्रामा राखेर छोरीलाई पानी ल्याउन अह्राएँ ।” केही सेकेन्ड रोकिएर प्रेसले थप्नुभयो – “अरु दिनभन्दा आमाको अनुहार उज्यालो जस्तो लाग्यो र अन्तर्हृदयबाट केही हराउन लागेको अनुभूति भयो । आमाको अनुहारमा सन्तोषको एउटा आभा देखे जस्तो भएको थियो । आमाले मलाई हेर्दै हुनुहुन्थ्यो । अनुहारमा हेर्दाहेर्दै नै आँखा चिम्लनुभयो ।”
प्रेसको मोबाइल साइलेन्ट मोडमा छ । खल्तीमा उज्यालो बलेपछि झिकेर काननजिक लैजाँदै –“सोझे घाटेपर आबा, हमनी इँहमे तोहर पैँडा तकैछी” बोल्नुभयो र मोबाइल फेरि खल्तीमा हाल्दै “उहाँका आफ्नै छोराहरूभन्दा म आफूलाई भाग्यमानी ठान्दछु । आज म सौताको छोरा होइन, आफ्नै कोखको छोरा जस्तै भएको छु । आमाले पनि मलाई सोही दर्जा जाँदाजाँदै दिनुभयो ।”
यति भन्दै प्रेसले अगाडि पाइला सार्दै फेरि थप्नुभयो “भाइको फोन थियो । अब पाँचसात मिनेटमा आइपुग्छ । हामी आगोको झन्झट सल्टाऔँ अब ।”
शेषअघि र शेषपछि अरूभन्दा बढी जिम्मेवार देखिनुभएको छ प्रेस । कोही पनि आमाबुबाका सबै सन्तान एकैनासले जिम्मेवारी वहन गर्न सक्दैनन् । कोही अलिक बढी व्यावहारिक भएर काम गर्ने हुन्छन् र कोही अह्राए–खटाएको गर्ने पनि हुन्छन् । प्रेसमा आफैँ अगाडि सरेर काम गर्ने स्वाभाविक गुण छ ।
एउटा डोम परिवारले आगोको दुई कट्ठा खेत र पचास हजार रुपैयाँ मागिरहेको छ ।
उतैतिर हाम्रा पाइलाहरू अगाडि सर्छन् ।
प्रेसका दुई आमा । जन्म दिने आमा अलिक पहिल्यै कीर्तिशेष हुनु भएको हो र सौतेनी आमाले पनि आँखा चिम्लनुभयो आज । आमाविहीनताको सम्पूर्णतः अनुभूति अझै हुन बाँकी छ । “कात्रोमा बेरिएर चित्तामा सजिएको लास मेरी आमा हुन्” अभ्यन्तरबाट अनायास बाहिर फुत्कन्छ प्रेसको ।
प्रेस दुई दाजुभाइ । दुवै आमाका दुई दुई । खासमा हेटौँडामा जागिर खाने भाइकी आमा अहिले चित्तामा सजाइएकी । तर प्रेसलाई कहिल्यै सौतेनी आमाको अनुभूति भएन र आमालाई पनि सौताको छोरा प्रेस नभएको जीवनको अन्तिम घडीमा पनि प्रमाणित भयो ।
“हम कम्तीमे एक कट्ठा खेत लेहम न त आगी ओहिना लेजाऊ” डोमको नवयुवक छोरोले अलिक झोक्किएर बोलेपछि सबै एकछिन शान्त हुन्छन् । एकदम मुर्दा शान्ति ।
उनको तर्क छ – मैले भर्खर गाउँ किनेको छु आफ्नो मौसाबाट । एक लाख रुपैयाँ र दश जोडा सुगर तिर्नुपरेको छ गाउँ किन्न । अझ मेरो पुरानो खरपुरबा गाउँलाई पनि दिनुपर्यो । म अलिकति पढेलेखेको छु भनेर न यति लगानी गरेको छु गाउँमा । अनि यति ठुलो महाजनको घरमा मरनहरन हुँदा पनि मैले केही पाउन सकिनँ भने नगरपालिकाको फोहोर बहारेर मेरो गुजर जान्छ ?
उनको प्रश्न पनि जायज छ आफ्नो ठाउँमा । जायज छ भन्दैमा लास जलाउने आगो किन्न कसैले एक कट्ठा खेत दिन्छ ? आजसम्म कतै कसैले दिएको छ ?
बगरको बालुवामा एक जोडी स्याल हो कि फ्याउरो ? मैले छुट्याउन सकिनँ तर सन्नाटालाई चिर्दै सम्झाउने पाराले संवादलाई अगाडि बढाएँ – “आगीके राजा तू त गाँओके ही राजा । राजा होके अपना प्रजासे एतना कर लेबहू त केना होतई ? कुछ कम करहू न त मरेके बेर लोग दोसरा गाँओमे जाए लगतई ।”
अरूलाई पनि अलिक बल मिलेछ क्यारे । नवयुवक डोमलाई त गाउँको राजा भएर प्रजालाई लास जलाउने आगोको मूल्य धेरै लिनुहुँदैन, प्रजा दुःखी हुन्छन् भनेर फकाउन सुरु गरेछन् । आखिरमा उनले सबैको कुरा मान्न बाध्य हुनुपरेछ । पाँच हजार रुपैयाँ नगद, चार जोडी बाँस र दुई जोर साडी दिन तयार भएपछि खुसी भएछन् । “राम नाम सत हए, सबके इहे गत हए” भन्दै मुखाग्नि दिने बाटो खोलिदिएछन् ।
अलिक अप्ठ्यारो भए पनि भाइ बाइक लिएर घाटैसम्म पुगेछ । बाइकको साउन्ड रोकिँदा उनको कन्ठको रोदनले वातावरणलाई फेरि अर्कै बनाइदिन्छ । प्रेसको गला पनि अवरुद्ध हुन्छ । दाजुभाइ एक अर्कालाई अँगालोमा बाँधेर केहीबेर ह्वाँ ह्वाँ रुन्छन् । दुई कोखका यी दुई सन्तानको रोदन चित्तामा सुतेकी आमाले पनि सुनेको हुनुपर्छ । चिर निद्रामा रहेकी आमातिर दाजुभाइका पाइला बढ्छन् ।
चारै दाजुभाइ सम्भवतः धेरै वर्षपछि यसरी एक साथ आमाको मुख हेर्दै छन् । हुन त ग्यास सिलिन्डरको मिन्टलको ठुलो प्रकाश छँदै छ तर छेउमा उभिएका एक जनाले आमाको अनुहार देखाउन मोबाइल बाल्छन् । आमाको अनुहारमाथि परेको अन्तिम उज्यालो हो यो । यही अनुहार हेर्न छोरो हेटौँडाबाट फर्किन पाँच घन्टा लगाएको हो । छोरो आएपछि अन्य कर्म अगाडि बढाउनुपर्छ भन्दै सबै लमहामा पर्खेर बसेका हुन् ।
नवयुवक डोमले मुख खोलेको सुनिन्छ –“अभी अएलन ह से हाकिम साहे छथिन, हमरा त आउरो चाहिँ ।” भर्खर आएको मानिस हाकिम हुनुहुन्छ । मलाई त अझै पनि चाहिन्छ । म ठगिएँ । प्रेसको मात्र आमा भन्ने ठानेको थिएँ । अहिलेसम्म त आगोको राजा म छु र यस गाउँको राजा पनि मै हुँ । एक जनाको आमाको मात्र मैले पाएको छु, अर्काको आमाको मलाई अझै चाहिन्छ ।
बढ्यो लफडा । सन्तुष्ट भइसकेको नवयुवकले फेरि कताबाट के थाहा पाए र अत्तो थापिहाले ।
हाकिम भनाउँदो युवकको प्रश्न आउँछ – “के भनेको ? कसरी राजा हुन्छ कोही ? आमा बित्नुभएको छ मेरो र कोही लासको राजा कसरी हुन्छ ?”
एक बुजुर्गको सान्त्वना आउँछ प्रत्युत्तरमा– “संस्कार र संस्कृति ठूलो कुरो हो । मृत्यु संस्कारमा गरिने मुखाग्निको आगोमाथि डोम जातिकै हक लाग्छ । उनीहरूले आगो नदिएसम्म मुखाग्नि कर्म हुँदैन । यो हाम्रो सनातन चलन हो र यसलाई नमान्ने हो भने हामी यसरी यहाँ आउनुको कुनै अर्थ रहँदैन । बौआ, अहिले उनको हक लाग्छ । उनलाई सन्तुष्ट नपारी खुसी नतुल्याई आमाको मुखमा आगो लगाउने हो भने आमाको आत्माले शान्ति पाउँदैन ।”
नवयुवक अलिक तर्केर बोलेको छ– “प्रेस त हामीलाई अँध्यारो–उज्यालोमा पनि काम लाग्छन् तर हाकिमसित हाम्रो कुनै कामै पर्दैन । हाम्रो समाजको सदस्य नै होइन । अब उनकै आमा हो भने हामी आगो दिन्नौँ र उनलाई जसरी कर्म गर्नु छ गरून् ।”
नवयुवकमा नयाँ जोस हुन्छ । तर्क गर्ने क्षमता हुन्छ । उनको तर्कअगाडि सबै अवाक् । आखिर संस्कृति र संस्कारलाई नाघ्न सजिलो छैन नि । नवयुवकले भनेको पनि सत्य हो– समाजमा सहयोगको लेनदेन भइरहन्छ । जो समाजसित जस्तो सम्बन्ध राख्न सक्छ समाजले पनि ऊसित त्यस्तै सम्बन्ध राख्न सक्छ ।
हाकिमले केही बोल्न चाहेका हुन्छन् तर बुढापाकाहरूको प्रेमपूर्ण हप्काइले मुखबाट केही निकाल्न सक्दैनन् ।
नवयुवकको जित भएको मानिन्छ । नवयुवकलाई थप एक हजार थपिन्छ– हाकिमले अनावश्यक प्रतिवाद गरेको जरिवानास्वरूप । राजाको मुखमुखै लाग्नुहुँदैन यद्यपि तर्क र बहस आफ्नै किसिमले गर्न सकिन्छ । राजा हो, सबै कुरा माफ पनि गर्न सक्छन् ।
चार जना प्रेस दाजुभाइ र काकाको एक छोरा गरी पाँच दाजुभाइ मिली मुखाग्नि गर्दै परिक्रमा गर्दछन् । हरेक पल्ट एकचोटि अलिक ढलेजस्तो गर्नुपर्छ । पाँचौँ चोटिमा प्रेस साँच्चिकै ढल्नुहुन्छ । सबैलाई कर्म गरेको जस्तो लाग्दछ र पाँच सात सेकेन्डसम्म नउठ्दा भने शङ्का लाग्छ । पहिलेदेखि नै अलिक गम्भीर प्रकृतिका मान्छे, अति सम्वेदित भएर मूर्छित हुनुभएछ । एक मिनेटजतिमा होस खुल्छ, सबै आत्तिइसकेका हुन्छन् । वातावरण पुनः शान्त हुन्छ ।
म सान्त्वना दिन्छु ।
प्रेसको मुखबाट निस्कन्छ – “आमालाई जलाउँदै छु । यो कुरो मनमा उम्रनासाथ एकैचोटि भूकम्प आएजस्तो ठुलो रिङ्टा चल्यो अनि म ढलेँ ।”
अरूलाई सम्झाउन र बुझाउन सजिलो जस्तो लाग्छ तर आफैँलाई परेपछि भने आफैलाई बुझाउन निकै कठिन हुँदो रहेछ ।
केही मिनेटपछि आगो ह्वार्रह्वार्ती बल्न थाल्छ । चिताको आगोको लप्काले लमहा नदीको किनारलाई उछिनेको छ । उज्यालोले टाढाको उखु पनि देखिन्छ । अघि स्याल जस्तो देखिएको ठाउँतिर शून्यताबाहेक केही देखिँदैन ।
जलिरहेको चिताभन्दा अलिक टाढा उज्यालोमा कोही सेल्फी लिइरहेका छन् । हामी करिब एक दर्जन जतिले प्रेस दाजुभाइलाई घेरेको जस्तै गरेर एकातिर बसेका छौँ । किरिया बोक्ने हाकिम नै हुन् । किरिया कि त कान्छोले कि त जेठोले बोक्नुपर्छ । हाकिम भने अघिदेखि मौन छन् ।
“अब मैले कसलाई आमा भनेर बोलाउने होला ? मैले खाएको र नखाएको कस्ले मलाई सोध्ने होला दिनहुँ ?” प्रेसका प्रश्नहरू निस्कँदा आवाजमा चिन्ताको गहिरो आभाष छ कि आमाप्रतिको अनुराग, बुझ्न सजिलो लाग्दैन । करिब साठी वर्षका प्रेसका यी प्रश्नको उत्तर कस्ले दिने ? घरको पूर्णतः अभिभावकलाई मर्यादाको अभिभावक गुमेको अनुभूति झल्कन्छ ।
“आमाले अब यस्ता सबै जिम्मेवारी तपाईँको काँधमा हस्तान्तरण गर्नु भएको छ अनि त तपाईँको काखमा अन्तिम सास बिसाउनुभयो ?”
अँध्यारोबाट अपरिचितको स्वरप्रति सकारात्मक टाउको हल्लाउनुहुन्छ प्रेस ।
लकडीको टुक्राटाक्री बाँड्दै एक जना आउँछन् । सबैका हातमा पाँच पाँच वटा थमाउँछन् । मुट्ठीमा सजिलै अटाउने पाँचवटै लकडीमध्ये दायाँ हातमा तीन वटा र बायाँ हातमा दुई वटा राख्ने कि बायाँमा तीन र दायामा दुई ? यस विषयमा अलिक कुरो चल्छ । महिलाको मृत्यु भएकोले बायाँ हातमा तीन राख्नुपर्ने संस्कार छ भनेपछि त्यहाँका सबैले त्यसै गर्दछन् ।
अब आगो जसरी पनि निभ्दैन । एकैछिनमा खरानी भइहाल्ला सबै । यस्तो भएपछि किरिया बोक्नेलाई अगाडि सार्दै खोलामै अलिक माथि नुहाउनलाई अगाडि बढ्छन् सबै । हातको लकडीको टुक्रो पछाडितिर फाल्दै सबैले बोल्छन् – “राम नाम सत हए, सबके इहे गत हए … … …।”
रात छिप्पिइसकेको छ । हतार हतार डुबुल्की मार्दै निस्कन्छन् सबै । खोलाको पानी चिसो न चिसो छ । झन् अलिक हावा पनि चलेको अनुभूति हुन्छ । जाडोले मुटु काम्दैछ सबैको ।
खोलाबाट निस्कँदै गर्दा सबैलाई विचित्र हतार छ । कोही कोही किनारबाटै घरमा फोन गर्दछन् – टोक्नुपर्ने रातो खुर्सानी र एक लोटा पानी लिएर ढोकामा उभिराख, हाइहालेँ ।
जाडो भएको छ कि छैन, प्रेसलाई कुनै अनुभूति छैन । कुनै हतार छैन । उल्टो बन्चरो काँधमा बोकेर पहिले आएको बाटो काट्दै प्रेस घरतिर अगाडि बढ्नुहुन्छ । किरिया बोकेका दाइ सबैभन्दा अगाडि हुनुहुन्छ । लस्कर पछाडि हिँड्दैछ मानिसको । कसैले पनि पछाडि फर्केर हेर्नुहुँदैन ।
सञ्जय साह मित्र, रौतहट