योग्यता – ओभर थिङ्‍किङ्‍मा पिएचडी

– जुनी भण्डारी

मोबाइलमा सेभ नगरिएको एउटा नम्बरबाट फोन आउँछ- फोन उठाउँछु।
“नमस्कार जुनीजी ! म फलानो ।
फलानो अर्गनाइजेशनबाट।”

म- नमस्कार सर ।
“तपाईँले प्रोग्राम कोर्डिनेटरको लागि अप्लाइ गर्नुभारै’छ। तपाईं सर्ट लिस्टमा पर्नुभएको छ। भोलि बिहान ८ बजे इन्टरभ्यु छ है तपाईँको।”
म- ए….हस् सर। थ्याङ्क यु सर।

दुइ हप्ताअगाडि फेसबुकमा भ्याकेन्सी देखेपछि उक्त संस्थामा इमेल पठाएकी थिएँ । भोलिकै लागि अन्तरवार्तामा बोलाएपछि अलिकति तनाव जस्तो भयो। के सोध्ने हुन्, कसले सोध्ने हुन् केही थाहा हुने कुरा भएन। दिनभरी यही सोँच्दा सोँच्दै ठिक्क भयो । फेरि अन्तरवार्ता बिहान ८ बजे भन्ने कुराले अर्को तनाव थप्यो । कस्तो ब्यानब्यानै राखेको के, आफ्नो त उठ्ने समय नै ८ बजे हो । त्योभन्दा छिटो उठेँ भने त म दिनभरी झ्याप जस्तै हुन्छु । बिहानको निद्रा मस्त नपुगेको दिनमा न त दिमागले राम्ररी काम गर्छ न त शरीरले । यही तनावमा त्यो दिन बित्यो ।
भोलिपल्ट बल्लतल्ल ६ बजे उठेँ। भर्खरै सुर्यको किरण झ्यालबाट चिहाउँदै गरेको दृश्य, आजको लागि चारो खोज्न को-को कता जाने भन्दै चराचुरुङ्गीको बिहानी छलफल, ए…. तरकारी, गोलभेंडा साग आयो भन्दै ठेला गुडाउनेको आफ्नै लय, छिमेकीको घरबाट हावाले तानेर ल्याएको धुपको मिठो बासना, मन्दिरमा घण्टी अनि घरघरमा पानी तान्ने मोटर चलेको आवाज….ढिलो उठ्दा यी सबै कुराको अनुभव गर्नै पाउँदिन थिएँ ।

अरु दिन ८ बजे उठेर गर्ने कामहरु त्यो दिन ७ बजेसम्म सिध्याएँ । त्यसपछि तयार हुन थालेँ अन्तरवार्तामा जानको लागि ।
“साँच्चै अन्तरवार्तामा जाँदा कस्तो लुगा लगाउनुपर्ने हो ? यही सोँच्दै लुगा खोज्न थालेँ । छोटो लुगा त लगाउन भएन, कुर्ता सुरुवाल लगाउँ क्या हो…। हैन, यो लगाएँ भने त पार्टीमा जान लाग्या जस्तो होला, जिन्स र टिसर्ट लगाउँछु, सजिलो पनि हुने सिम्पल पनि देखिने…. । अहँ अलि बच्चा जस्तो देखियो यो त। सिम्पल पनि देखिनु पर्‍यो, म्याच्योर्ड पनि देखिनुपर्‍यो, शालिन पनि देखिनुपर्‍यो, सुहाउनु पनि पर्‍यो, सजिलो पनि चाहियो । हामी केटीहरुलाई कतै हिँड्ने बेला भयो कि लगाउने लायकको कपडा भेटाउनु र केटाहरुलाई मोजाको जोडी भेटाउनु उस्तै हो । धेरैबेर खोजेपछि अन्त्यमा जिन्स पाइन्टसँग एउटा सिम्पल कुर्ती लगाएँ, कानमा सानो टप लगाएँ अनि कपाललाई एउटा मसिनो रबरले पछाडि समेटेर ‘पोनीटेल’ बनाएँ ।

ठिक ८ बजे त्यहाँ पुगेँ । रिसेप्सनमा गएर आफ्नो परिचय दिएँ । “बस्दै गर्नुस्, हाकिम साब पनि भर्खरै आउनुभाछ । म भित्र गएर जानकारी गराइदिन्छु”, रिसेप्सनिष्ट भाइले नम्र भएर भने । म त्यही रिसेप्सनको सोफामा बसेँ । धेरै समयको अन्तरालमा यसरी अन्तरवार्ता दिन गएकोले ढुकढुकी अलि तेज नै थियो । तर लामो श्वास भित्र लाने अनि लामो श्वास बाहिर फाल्ने (डिप ब्रिदिङ्ग) अभ्यास गर्दै डर र तनावलाई आफुबाट अलग गर्न खोज्दै थिएँ । यत्तिकैमा रिसेप्सनिष्ट भाइले मलाई भित्र जानको लागि जानकारी गराए । जति डराउँदिन भनेपनि अन्तरवार्ता भनेपछि डर भन्ने जन्तु कताबाट दौडेर आउने आउने ।

डरलाइ जबरजस्ती धकेलेर पन्छाउँदै म हाकिम साबको कोठामा पुगेँ ।

हाकिमलाई देख्नासाथ म एक्कासी टक्क रोकिएँ। ‘हाकिम साब रे ? यिनै पो हुन् हाकिम ?’ मनमनै ‘एक्सपेक्टेशन भर्सेस रियालिटी’ वाला भावना आयो । मभित्रको म खित्का छोडेर हाँस्न थाल्यो । मनमनै ‘चुप लाग्’ भन्दै अगाडि बढेँ । नमस्कार गरेँ, उनले बस्न आग्रह गरे, मैले ‘धन्यवाद’ भने। अनि उनको आमने सामने भएर बसेँ। हाकिम भन्ने बित्तिकै मष्तिस्कमा एउटा आकृति बनेको थियो। मोटो मोटो, हल्का भुँडी बाहिर निस्केको, ४५ देखि ५० जत्तिको उमेरको, कञ्चटतिरको बाटो हुँदै कपाल फुल्न सुरु गरेको, पावरवाला चश्मा लगाएको, फर्मल सर्ट र पाइन्ट अनि टाइ साइ लगाएको ।

तर मष्तिस्कले बनाएको आकृति र प्रत्यक्ष देखेको आकृतिबिचमा नेपाल र अमेरिका जत्तिकै भिन्नता थियो । जिन्स पाइन्ट, टिसर्ट, घाँटीमा डनले लगाउने जस्तै मोटो चेन, जिम गरेको पाखुरा, पाखुरामा ट्याटु । मोडलको जस्तै कपाल, हल्का दाह्री, टिसर्टको गलामा अड्याइएको रेवनको सनग्लास, उमेर यस्तै ३० कटेको ३५ ननाघेको जस्तो । न त भुँडी बाहिर निस्केको, न त टाइ सुट लगाएको । त्यो अनुहार देखेपछि हाकिमवाला ‘भाइब’ नै हराएर आयो । अघिसम्म मसँगै टाँस्सिएर बसेको डर पनि बिस्तारै लुरुक्क गर्दै निस्किएर गयो । त्यसपछि हाकिम जस्तै नदेखिने हाकिमले मलाई एकपछि एक गर्दै प्रश्नहरु सोध्न थाले । उनका प्रश्नहरु सुनेपछि ढोकानिरै पुगेको डर भन्ने जन्तु फेरि फर्केर आइ मसँगै लुटपुटिन थाल्यो ।

“तपाईँको बायोडाटा हेरेँ, एजुकेशनल ब्याकग्राउण्ड पनि एभरेज नै रै’छ, वर्क एक्सपिरियन्स पनि ठिकै हो यत्तिको। अनि भन्नुस् शैक्षिक योग्यता बाहेक तपाईँको अन्य योग्यता के केमा छ त ?”

हाकिम साबको प्रश्न सुनेपछि यसका उत्तरहरु मष्तिस्कमा तँछाडमछाड गर्न थाले तर आवाजको माध्यमबाट एउटा पनि आउन सकेनन् । एकैछिनको सन्नाटापछि मेरो बोली फुट्यो- “योग्यता भन्नुभाको सर ? योग्यता…. अँम्…. ओभरथिङ्‍किङ्‍मा त मैले नपढीकनै पिएचडी गर्‍या’छु। अनि त्यसपछि….. अँ साँच्ची- अनिद्रा। अनिद्रामा मास्टर्स डिग्री । १२ बजे सुत्न गएँ भने २ बजे निदाउँछु। कहिलेकाहीँ त निदाउने कोशिस गर्दागर्दै छिमेकीको रेडियोमा बिहानको समाचार बज्न थालेको सुनिन्छ। कसैले भनेको कुरा नाइँ नास्ति गर्नै सक्दिन । नाइँ भन्न नसक्ने बिषयको त टपर नै हो म । अरुले आफ्नो बारेमा के सोँचेको होला भनेर अरुको तर्फबाट पनि आफैले सोँच्ने खुबी त मसँग मात्रै होला । यस्तै यस्तै हो सर मेरो योग्यता । तर यी सबै योग्यताहरुको कारण मेरो शैक्षिक योग्यताका प्रमाणपत्र नै हुन् सर । जुन बर्षौदेखि थन्किइरहेका छन्, कतै काम लागेका छैनन् ।

हुन त मेरो शैक्षिक योग्यताको बारेमा सरले प्रमाणपत्र हेरेरै थाहा पाइसक्नुभएको छ । हाम्रो जस्तो शैक्षिक प्रणाली भएको देशमा पढ्नु भनेको प्रमाण पत्र थुपार्नु मात्र त रै’छ। फेरि शैक्षिक प्रमाणपत्र दमदार हुँदैमा त्यो मान्छे शिक्षित छ भनेर सोच्नु र हाकिम भन्ने बित्तिकै टाइसुट लगाएको, आधा उमेर काटेको मान्छे भनेर सोच्नु उस्तै हो ।

हामीसँग रचनात्मकता, सृजनशीलता, मानवता जस्ता कुरा छैनन् भने प्रमाणपत्रले के गर्छ र ? डिग्री हासिल गर्नु र शिक्षित हुनु फरक कुरा रहेछन् । एउटी आमाले आफ्नो बच्चा कसरी हुर्काउने भन्ने कुरा पढेर जानेका कुरा हुन् त ? भात पकाउँदा कति चामलमा कति पानी अड्कल्ने, तरकारी पकाउँदा कति नुन हाल्ने जस्ता कुरा हाम्रा आमा हजुरआमाहरुले पढेर जानेका हुन् त ? कुनै पिएचडी गरेका या डाक्टर पाइलट इन्जिनियर अभिभावकहरुले आफ्नो सन्तानलाई कसरी समय दिने, कसरी खुसी राख्ने बुझ्न सक्दैनन् भने ती शिक्षित भए त ? पढाइ, करियर, प्रतिष्ठाको चक्करमा मान्छेहरुले आज जीवन जिउने कला नै बिर्सिसकेका छन्, सम्बन्धहरुको महत्व राख्न छोडेका छन्, आफुहरु एक्लिएका छन्, सन्तानहरुलाई एक्लो बनाइरहेका छन् । के त्यही हो त शिक्षित हुनु भनेको ? यति भन्दैमा मैले पढाइ नै चाहिँदैन भन्न खोजेको होइन सर। तर पढ्नुसँगै शिक्षित हुनु पनि जरुरी छ भन्न खोजेकी हुँ ।
मैले आफ्नो जीवनमा जतिपनि कुरा जाने, भोगे र सिकेँ त्यसको कुनै प्रमाणपत्र छैन सर । तर बिडम्बना, कत्ति कुरा नबुझेरै परीक्षा पास गरेँ त्यसको भने प्रमाणपत्र छ ।”

मैले के भनिरहेकी थिएँ भन्ने कुरा म आफैँले भेउ पाउन सकिरहेकी थिइन । मान्छे नर्भस भएपछि कि त बोल्दै बोल्दैन कि त बढी बोल्छ भन्ने सुन्याथेँ, हो रै’छ। मेरो जवाफ सुनेर हाकिम बेस्सरी हाँस्छन् जस्तो लागेको थियो तर हाँसेनन् । अब चाहिँ हाकिम पक्का रिसाए भनेर मभित्रको एउटा योग्यताले सोचिहाल्यो । तर योग्यता पनि फेल खायो । हाकिम न त रिसाए, न त हाँसे। सायद उनले पनि बुझेनन् क्या हो मेरो उत्तर । उनले फेरि मलाई अर्को प्रश्न गरे- रुरल डेभलपमेन्टमा मास्टर्स गर्नुभएको रैछ, अब भन्नुस् गाउँको विकासको लागि के गर्नुपर्छ त ?

यसको उत्तर फ्याट्ट आइहाल्यो मलाई -“गाउँको विकास गर्नलाई बारीमा फलेको घिरौंला बढी भयो भने छिमेकीलाई बाँड्नु हुदैँन, सहरमा लगेर बेच्नुपर्छ।” यसपटक हाकिम बेस्सरी हाँसे। उनका मिलेका दाँतहरु आकर्षित देखिए । तर मैले दाँततिरबाट ध्यान मोडेर आफुले दिएको उत्तर रिभ्यु गर्न थालेँ। ओहो मैले के भनेछु यस्तो, आज मलाइ के भएको छ उफ् ।
आफ्नो हाँसोलाइ हल्का ब्रेक लगाउँदै हाकिमले सोधे-“प्रपोजल लेख्न आउँछ ?”
“प्रपोजल लेख्न त त के आउँथ्यो? कहिलै लेख्या भए पो !” यसपटक म बोल्नुभन्दा पहिले मभित्रको म बोल्यो। मैले फेरि उसलाई चुप् चुप् भने। अनि म बोले-” आउँछ सर, नत्र च्याट जिपिटी छँदैछ हेल्प गर्नलाई “।

अन्त्यमा, हाकिमले मलाई फेरि अर्को प्रश्न तेर्स्याए- “हाम्रो संस्थाको टार्गेट एरिया भनेको ग्रामीण क्षेत्र नै हो, त्यही भेगमा गएर हामीले काम गर्नुपर्ने हुन्छ । तपाईँले ग्रामीण विकासको परिभाषा दिन सक्नुहुन्छ छोट्टोमा ?
“नोटमा हेर्ने हो भने त छोटोमा होइन लामै उत्तर दिन सक्ने थिएँ होला तर नोट नहेरेसम्म त त्यही हो, थ्री इडियट्समा ह्वाइट इज मेसिन भन्ने सवालमा अमिर खानले दिएको ‘आसान जवाफ’ जस्तै हुन्छ। उत्तर त आउँछ तर परिभाषा आउँदैन।” मैले निर्धक्क साथ अन्तिम प्रश्नको जवाफ दिएँ।

हाकिमले साउथ इण्डियन हिरोको स्टाइलमा आफ्नो कपाल सर्लक्क मिलाए अनि हल्का निधार खुम्च्याउँदै ल्यापटपमा के के टाइप गर्न थाले। अनि म तर्फ हेर्दै – “हस् त धन्यवाद अन्तरवार्ताको लागि । तपाईं सेलेक्ट भएको नभएको कुरा हामीले १ हप्ताभित्रमा जानकारी गराउनेछौ तपाईँलाई।” भनेर बिदा गरे।

त्यहाँबाट निस्केपछि बाटोभरी मनमा अनेकथरी कुराहरु खेलाउँदै हिडेँ म। आफुले दिएको अन्तर्वार्ता सम्झेर आफैलाई ग्लानी महसुस भइरह्यो । यसो गरेको भए हुन्थ्यो, यसो भनेको भए हुन्थ्यो भन्ने लाग्यो। बरु कुन कपडा लगाउने भनेर सोँच्दैमा खेर फालेको समयलाई सदुपयोग गर्दै कसरी अन्तरवार्ता दिने भनेर अभ्यास गरेको भए हुन्थ्यो जस्तो लाग्यो। ‘ओभरथिङकिङ्’ को जालोले टाउकोदेखि खुट्टासम्म जेलिरह्यो। तनावको डोरीले बेस्सरी कस्यो। पढ्नु भनेको पनि तनाव लिनु नै थियो । तनावै तनावमा पढ्यौँ, तनावमैँ परीक्षा दियौँ । नेपाली र अङ्ग्रेजीका कथा बाहेक अरु पढ्ने क्रममा कहिल्यै रमाइलो लागेन । खुसी कसरी हुने, तनावको व्यवस्थापन कसरी गर्ने भनेर कुनै पाठ्यक्रममा देखेनौँ । नैतिक शिक्षा रट्यौ, स्वास्थ्य, सामाजिक घोक्यौँ, गणित र विज्ञानका सूत्रहरु नबुझिकिनै खर्लप्प निल्यौँ, परीक्षा सकिएको केही बर्षमैँ पचायौँ पनि ।

अरुलाई कसरी जित्ने, अरुको अगाडि कसरी जान्ने हुने भन्ने प्रतिस्पर्धा मात्र थियो पढाइ त। पुस्तक रटेरै भएपनि पोजिशनमा आउने विद्यार्थीलाइ शिक्षकहरुले हेर्ने नजर नै छुट्टै हुन्थ्यो र अहिले पनि त्यस्तै छ । कक्षामा कुनै विधार्थी पढाइ बाहेक अरु जति पनि कुरामा अब्बल किन नहोस् पुस्तक रट्न सक्दैन भने त्यो कमजोर विद्यार्थीको पङ्क्तिमैँ उभिन्छ । उसका खुबीहरु त्यहीँबाट पहिचानविहीन हुन पुग्छन्, दबिन्छन् अनि बिस्तारै मर्छन् ।

प्रतिस्पर्धाकै चक्करमा पाठहरु घोक्यौ, पास गर्‍यौँ, पढाइ सिध्धियो । शिक्षकले सोध्दा जानिएन भने सबैको अगाडि बेइजत हुन्छ भन्ने डर र तनावले जबरजस्ती प्रश्न उत्तर घोक्यौँ तर बुझेनौँ । फेल भइयो भने अथवा कम नम्बर आयो भने अरुको अगाडि कसरी मुख देखाउने भन्ने तनावले लोडसेडिङमा इमर्जेन्सी बत्ती बालेरै पाठहरु रटिरह्यौँ । न त पढेको कुरा व्यवहारमा उपयोग गर्न सक्यौँ न त अन्तरवार्तामा सोध्दा सम्झिन नै सक्यौँ ।

यस्तै तर्कहरू खेलाउँदै थिएँ अचानक इमेल प्राप्त भएको नोटिफिकेसन बज्यो। इमेल खोलेर हेरेँ – “वि ह्याभ रिसिभ्ड योर एप्लिकेशन, थ्याङ्क यु फर अप्लाइङ् फर द पोजिशन अफ प्रोग्राम कोर्डिनेटर इन फलानो अर्गनाइजेशन।”

म सपनाबाट ब्युँझिए झैँ भएँ । सपना त थिएन तर ओभरथिङकिङ्’ गर्दागर्दै म त जागिरको लागि इमेल पठाए देखि इन्टरभ्युसम्म नै पुगेछु । कल्पनाबाट वास्तविकतामा आउँदा म आफ्नै कोठामा थिएँ, अगाडि ल्यापटप र शैक्षिक योग्यताका प्रमाणपत्र छरपस्ट थिए। यही नै थियो सायद नपढिकनै पिएचडी गरेको ओभरथिङकिङ्’ को प्रमाणपत्र ।
(लेखक भण्डारी समसामयिक, सामाजिक मुद्दा, युवाका आवाजलाई आफ्नो लेखनको मूख्य विषयवस्तु बनाउनुहुन्छ ।)
हेटौँडा, २०८१