साहित्यका विभिन्न विधामध्ये ‘गजल’ पनि एक महतत्त्पूर्ण विधा हो । हुन त गजललाई कविताकै एउटा रूप भनेको पनि देखिन्छ । तर पनि म भने गजललाई साहित्यको एउटा स्वतन्त्र विधाको रूपमा लिन खोज्ने व्यक्तिहरूको जमातभित्र पर्छु । उर्दू एवम् फारसी सायरीको लोकप्रिय विधा ‘गजल’ मोतिराम भट्टले नेपालमा भित्र्याएदेखि कहिले तीव्रगतिमा त कहिले मन्द गतिमा अघि बढ्दै आउने क्रममा पछिल्ला दिनमा विशेष गरी युवा जमातमा लोकप्रिय विधाको रूपमा स्थापित बनेको छ । लेखन, गायन वा वाचनको माध्यमबाट गजललाई प्रवर्धन गर्ने व्यक्तिहरू बढ्दै छन् । तिनै व्यक्तिहरू मध्येकै एक व्यक्ति हुन्, विश्वनाथ सञ्जेल ।
विश्वनाथ सञ्जेलको जन्म २०४३ साल असारमा पोखरामा भए पनि उनको सम्पूर्ण बाल्यकाल तत्कालीन छतिवन गाविसको वडा नम्बर ५ गोठखोलामा बितेको हो ।
कहिले बकैया खोलामा सेतै फुलेको काँससँग रमाउँदै त कहिले खोला किनारमा रातै भएर पाकेका बयरका दानासँगै हराउँदै, घाँस दाउरा गर्दै, गोठालो खेतालो गर्दै र स्थानीय महेन्द्र माध्यमिक विद्यालय छतिवनमा एस.एल.सी. सम्मको अध्ययन गर्दै बाल्यकाल बिताउने क्रममा नै उनको साहित्यको बीजारोपण भएको हो । त्यही समयमा रोपिएको बिउ अहिले हुर्कँदै, बढ्दै वृक्ष बन्ने क्रममा रहेको छ । महेन्द्र माविमा हुने अतिरिक्त क्रियाकलाप र झरना साहित्यिक परिवारले आयोजना गर्ने मासिक साहित्य गोष्ठीमा कविता वाचन गर्दै पुरस्कार नाममा १/२ वटा कापी कलम लिएर साहित्यिक यात्रालाई निरन्तरता दिँदै आएका विश्वनाथ अहिले आफूलाई गजलकारको रूपमा चिनाउने प्रयत्नमा लामबद्ध भएका छन् । यही क्रममा २०६८ सालमा आफ्नो पहिलो कृतिको रूपमा ‘पलपलको मूल्य’ गजल सङ्ग्रह प्रकाशन गरी कृति प्रकाशन यात्रा आरम्भ गरेका छन् । उनका २०७५ सालमा छितिज–यात्रा (मुक्तक सङ्ग्रह) र २०७८ सालमा अर्को गजल सङ्ग्रह ‘फर्कियो किनारबाट’ लिएर देखा परेका छन् ।
आफ्नो पहिलो कृतिकै समीक्षा गरिदिन अनुरोध गरेका उनको आग्रह पूरा गर्न आनकान गर्दा गर्दै उनको कृतिको रूपमा तेस्रो कृति र गजल सङ्ग्रहको रूपमा दोस्रो सङ्ग्रहको पनि दोस्रो संस्करण पनि आइसक्दा अब त मैले टार्न सक्ने कुनै सम्भावना देखिएन । हुन ता “अब कहिल्यै कसैको किताबको भूमिका नलेख्ने” भनेर प्रण गरेका अग्रज गजलकार ज्ञानुवाकर पौडेललाई त भूमिका लेखाउन प्रेरित गर्न सक्ने विश्वनाथले आफैँलाई कविता र गजल लेखेर साहित्य गोष्ठीमा भाग लिन प्रेरित गर्ने व्यक्तिमध्येको एक मलाई समीक्षा गराउन चाहनु त उनको अधिकार नै ठानेर कि किन हो ‘समीक्षार्थ’ भन्दै उनको दोस्रो गजल सङ्ग्रह ‘फर्कियो किनारबाट’ थमाएका थिए ।
आजभोलि म साहित्य लेख्नुभन्दा पनि पढ्न, अझ भनौँ सुन्न मन पराउने व्यक्ति बनेको छु । पछिल्लो दश वर्ष मैले प्रकाशन वा वाचन गर्ने उद्देश्यले एउटा गजल वा कवितासम्म लेखेको छैन । सम्पादक रहँदा ’समीक्षार्थ’ भनेर आएका दुई चार कृतिहरूको सामान्य समीक्षा गर्नुभन्दा बाहेक मैले समीक्षा नलेखेको पनि दशकौँ भइसक्यो । साँच्चै भन्ने हो भने पछिल्ला दिनहरूमा म सिर्जनात्मक लेखनबाट टाढिएको छु भन्दा पनि फरक नपर्ने अवस्थामा छु । यद्यपि आफ्नै आँखा अगाडिबाट साहित्यिक गतिविधिमा संलग्न हुँदै भाषा साहित्यको माध्यमबाट केही गरौँ भनेर प्रयत्न गर्दै गरेको सर्जक र सिर्जनालाई आफैँले नियाल्दा कस्तो देखिने रहेछ भन्ने जिज्ञासाले पनि सामान्य समीक्षा गर्ने प्रयत्न गरेको छु ।
जीवनयापनको पेसा शिक्षण भए पनि रूचिको क्षेत्र साहित्य र सिर्जनालाई पछ्याउँदै आएका युवा गजलकार हुन् विश्वनाथ सञ्जेल । प्रकाशनको दृष्टिले यो उनको तेस्रो कृति हो । यसभन्दा अगाडि नै उनका ‘पलपलको मूल्य’ (गजलसङ्ग्रह) र ‘छितिज यात्रा’ (मुक्तक सङ्ग्रह) प्रकाशन भइसकेका छन् । वि.सं. २०७८ मा प्रकाशन भएको उनको तेस्रो कृति ‘फर्कियो किनारबाट’ वि.सं. २०७९ मा आइपुग्दा नै दोस्रो संस्करण निकाल्न पर्ने अवस्थामा आइपुग्यो । यही अवस्थालाई हेर्दा पनि उनको यो कृति कमजोर चाहिँ छैन भन्ने कुरालाई सङ्केत गरेको छ ।
सुरेश देसारको सुन्दर आवरणमा सजिएर देखा परेको यो गजल सङ्ग्रह, झरना साहित्यिक परिवारले सञ्चालन गरेको ‘भरना कृति प्रकाशन कोष’ मार्फत प्रकाशन भएको सातौँ कृति हो । यस गजल सङ्ग्रहमा विभिन्न स्वादका ७५ वटा गजलहरू सङ्ग्रहित छन् । “अब कहिल्यै कसैको किताबको भूमिका नलेख्ने” (पौडेलकै शब्दमा) ज्ञानुवाकर पौडेललाई आफ्नो कृतिमाथि भूमिका लेखिदिन मनाएका रहेछन् विश्वनाथले । पौडेलको सुन्दर भूमिका लेखनबाट थालनी बारेमा भन्न चाहेका थप कुराहरू लेखकीय दृष्टिकोणमार्फत राखेका छन् । प्रकाशनको तर्फबाट भरना साहित्यिक परिवार छतिवन, र मकवानपुरका अध्यक्ष दीपक गौतमले सङ्क्षिप्त धारणा प्रस्तुत गरेका छन् । पुस्तकको कभर पृष्ठको पछिल्लो आवरणमा साहित्यकार प्रोल्लास सिन्धुलीयले लेखकको सङ्क्षिप्त परिचय प्रस्तुत गरेका छन् भने पछिल्लो पृष्ठमा दीपक समीप, शान्ति शर्मा र यात्रीप्रकाश पाण्डेजस्ता गजलकारले अघिल्लो संस्करणमाथि आफ्नो मन्तव्य राखेका छन् । ७५ वटा गजल रहेको सङ्ग्रहमा पछिल्लो गजलको ‘मकता’ मा रहेको मिसरा ए सानीमा प्रयुक्त काफिया र रदीफबाट नै पुस्तकको न्वारन गराएका छन्- ‘फर्कियौ किनारबाट’ नाम दिएर ।
जितेर खुसी हुनुस् या निराश हुनु हारबाट
एक दिन सबैले बिदा लिनै पर्छ संसारबाट (पृ. ३८)
भनेर जीवनको अन्तिम सत्य मृत्युलाई ढिलो या चाँडो सबैले स्विकार्नुपर्ने भावबोध गराउँदै सुरु गरिएको गजल यात्रा विभिन्न उकालो–ओरालो, घुम्ती र अप्ठ्याराहरू पार गर्दै अघि बढेको पाचौँ बिसाउने पर पुगेर-
कति सारै अभागी छ यो धर्तीमा मान्छे
जिउँदोमा नसम्झे नि मर्दा याद आओस् ।
भन्दै मृत्युलाई नै स्विकारेर समापन गरिएको छ । सङ्ग्रहको पहिलो गजलको पहिलो सेर र अन्तिम गजलको अन्तिम सेरलाई मात्र आधार मानेर हेर्ने भन्ने सङ्ग्रहमा वैराग्य भावका गजल अधिकता अनुमान गर्न सकिए पनि गजल लेखनका पछिल्ला मान्यताअनुसार कतै टन्नै प्रेम पोखेका छन् भने कतै त्योभन्दा बढी आक्रोश ओकलेका छन् । कतै आशाको बिरुवा रोपेका छन् त कतै निराशाको पर्खाल ठड्याएका छन् । कतै त एउटै गजल पाँच सेरहरूमा पनि फरक–फरक विषय उठान गरेर प्रेम, घृणा, राजनीतिक र सामाजिक विकृति विसङ्गति र बेथितिहरू प्रस्तुत गरेका छन् ।
गजल गायनको क्षेत्रमा ४ वा ३ सेरसम्म पनि प्रयोग भइरहेको वर्तमान परिवेशमा उनले गजल लेखनको लागि मानक मानेको न्यूनतम् ५ सेरको संरचनालाई सम्पूर्ण रूपमा अङ्गीकार गरेका छन् । यस सङ्ग्रहमा ७५ ओटै गजलमा ५ सेर मात्र प्रयोग गरिएको छ । यीमध्ये ४३ औँ र ६१औँ गजललाई बाल गजल भनेर बालसुलभ शब्दहरूको प्रयोग गरेर गजल सिर्जना गरेका छन् भने ४१ र ७४ औँ गजल भने गजलको संरचना, गजलमा समेटिने विषयवस्तु गजलमा प्रयोग हुने विभिन्न शब्दहरूको जानकारी गराउँदै गजल प्रति ध्यानाकर्षण गराउन खोजेका छन् । प्रेमिल भावको गजलका सन्दर्भमा भन्नुपर्दा लेखक आफू प्रेमको मामलामा अत्यन्तै कोमल, संवेदनशील र जवाफदेही देखिए पनि आफ्नो प्रेमीबाट भने धोखा र देखावटीपन मात्र पाएको धारणा राख्दछन् । यसरी हेर्दा यिनका शृङ्गारिक गजलमा संयोग शृङ्गार मात्र नभएर वियोग शृङ्गारका भाव पनि पर्याप्त भेट्न पाइन्छ ।
छन्द वा लयको आधारमा हेर्दा यस सङ्ग्रहमा सङ्ग्रहित गजलहरू अधिकांश त स्वतन्त्र लयकै संरचनामा देखिएका छन् । केही लोकलयका गजलहरू छन् भने बहर (छन्द) नै खुलाएर उनले एकमात्र (२८ औँ) गजललाई बहरको नाम (मुतदारिक बहर – फाइलुन २१२ ) भनेर खुलाएका छन् ।
काफियाको प्रयोग गर्दा सकेसम्म भाव नखल्बलियोस् भन्ने कुरामा सचेत देखिए पनि कतै–कतै जर्बजस्ती मिलाउन खोजेको पनि भान हुन्छ । नेपाली भाषाकै विद्यार्थी भएको नाताले पनि होला उनी आफ्ना गजल सेरहरूमा नेपाली उखानहरूको प्रयोग गर्न उत्साहित देखिन्छन् ।
उदाहरण-
भन्छन् सबै विनाश कालमा विपरीत हुन्छ बुद्धि
सरकारले रोजगारी दिन राहदानी जम्मा गर्यो
जानेर जम्मा गर्योि या नजानेर जम्मा गर्यो
उसले आफ्नै घर पोलेर खरानी जम्मा गर्योा (गजल ४)
‘रिस खा आफू बुद्धि खा अर्को’ भन्छ दुनियाँ
समाधानको बाटो खोज्न आलटाल कसका लागि (गजल ५८)
शृङ्गारिक धारामा मात्र गजल लेखिन पर्छ भन्ने मान्यता अब पुरानो र असान्दर्भिक भनिसकेको छ । यसैले समकालीन गजलहरूमा एउटै गजलमा एउटै विषयवस्तु वा भावमात्र पस्कनुको साटो ५ सेरमा पाँच प्रकारको भाव समेटिनु स्वभाविक देखिएको छ । उनका गजलमा पनि प्रणय–प्रेम, घृणा–आक्रोश, व्यङ्ग्ग्य, आशा–निराशा, प्राकृति प्रेम, राष्ट्रप्रेम, स्वाधीनता, स्वाभिमान जस्ता हरेक भाव समेटिएका छन् । उनका गजलमा सहरिया जीवनशैलीप्रति वितृष्णा गाउँले परिवेशप्रति मोह प्रदर्शन गरिएको छ । गजलमा हामीले हाम्रै वरिपरि देखिरहेका भोगिरहेका चित्रहरू नै छरपष्ट देख्न सक्छौँ । आफ्नो परिवारको गाँस, बासको जोहो गर्नका लागि बिदेसिनु पर्ने परिस्थिति, सिमानामा पटकपटक हाम्रो स्वाभिमान बन्दक बन्न परेको अवस्थाले थिलोथिलो बनेको मन लिएर पनि बाँधको अभिनय गर्न परेको अवस्था वर्णित छ ।
समग्रमा भन्नुपर्दा सङ्ग्रहमा रहेका गजलहरू सबै सशक्त नै छन् भन्ने अवस्था छैन । कतिपय गजलहरू सशक्त छन् भने कतिपय सामान्य नै देखिन्छन् । सुधार गर्न सकिने अवस्था प्रशस्तै छन् । केही गजलहरू त छुट्टै पूरै पढिसक्दा पनि यसै भन्न खोजेको होला भनेर भन्न सकिने अवस्था छैन । त्यतिमात्र होइन एउटा गजलमा एकप्रकारको जीवन दृष्टिकोण देखिन्छ भने सँगैको अर्को गजलमा अर्कै दृष्टिकोण समेत देखिन्छ । जस्तै-
चौरासी व्यञ्जनको सपना पूरा
हुँदैन गुन्द्रुक र ऑटोमा अल्झेर (गजल ४०)
हुन्छ, साधा जीवन भए विचार उच्च हुन्छ
नेपाली हुँ, गुन्द्रुक ढिँडो खाना प्यारो लाग्ने (गजल ४२)
साहित्यका विभिन्न विधामध्ये ‘गजल’ पनि एक महतत्त्पूर्ण विधा हो । हुन त गजललाई कविताकै एउटा रूप भनेको पनि देखिन्छ । तर पनि म भने गजललाई साहित्यको एउटा स्वतन्त्र विधाको रूपमा लिन खोज्ने व्यक्तिहरूको जमातभित्र पर्छु । उर्दू एवम् फारसी सायरीको लोकप्रिय विधा ‘गजल’ मोतिराम भट्टले नेपालमा भित्र्याएदेखि कहिले तीव्रगतिमा त कहिले मन्द गतिमा अघि बढ्दै आउने क्रममा पछिल्ला दिनमा विशेष गरी युवा जमातमा लोकप्रिय विधाको रूपमा स्थापित बनेको छ । लेखन, गायन वा वाचनको माध्यमबाट गजललाई प्रवर्धन गर्ने व्यक्तिहरू बढ्दै छन् । तिनै व्यक्तिहरू मध्येकै एक व्यक्ति हुन्, विश्वनाथ सञ्जेल ।
विश्वनाथ सञ्जेलको जन्म २०४३ साल असारमा पोखरामा भए पनि उनको सम्पूर्ण बाल्यकाल तत्कालीन छतिवन गाविसको वडा नम्बर ५ गोठखोलामा बितेको हो । कहिले बकैया खोलामा सेतै फुलेको काँससँग रमाउँदै त कहिले खोला किनारमा रातै भएर पाकेका बयरका दानासँगै हराउँदै, घाँस दाउरा गर्दै, गोठालो खेतालो गर्दै र स्थानीय महेन्द्र माध्यमिक विद्यालय छतिवनमा एस.एल.सी. सम्मको अध्ययन गर्दै बाल्यकाल बिताउने क्रममा नै उनको साहित्यको बीजारोपण भएको हो । त्यही समयमा रोपिएको बिउ अहिले हुर्कँदै, बढ्दै वृक्ष बन्ने क्रममा रहेको छ । महेन्द्र माविमा हुने अतिरिक्त क्रियाकलाप र झरना साहित्यिक परिवारले आयोजना गर्ने मासिक साहित्य गोष्ठीमा कविता वाचन गर्दै पुरस्कार नाममा १/२ वटा कापी कलम लिएर साहित्यिक यात्रालाई निरन्तरता दिँदै आएका विश्वनाथ अहिले आफूलाई गजलकारको रूपमा चिनाउने प्रयत्नमा लामबद्ध भएका छन् । यही क्रममा २०६८ सालमा आफ्नो पहिलो कृतिको रूपमा ‘पलपलको मूल्य’ गजल सङ्ग्रह प्रकाशन गरी कृति प्रकाशन यात्रा आरम्भ गरेका छन् । उनका २०७५ सालमा छितिज–यात्रा (मुक्तक सङ्ग्रह) र २०७८ सालमा अर्को गजल सङ्ग्रह ‘फर्कियो किनारबाट’ लिएर देखा परेका छन् ।
भनेर जीवनको अन्तिम सत्य मृत्युलाई ढिलो या चाँडो सबैले स्विकार्नुपर्ने भावबोध गराउँदै सुरु गरिएको गजल यात्रा विभिन्न उकालो–ओरालो, घुम्ती र अप्ठ्याराहरू पार गर्दै अघि बढेको पाचौँ बिसाउने पर पुगेर-
कति सारै अभागी छ यो धर्तीमा मान्छे
जिउँदोमा नसम्झे नि मर्दा याद आओस् ।
भन्दै मृत्युलाई नै स्विकारेर समापन गरिएको छ । सङ्ग्रहको पहिलो गजलको पहिलो सेर र अन्तिम गजलको अन्तिम सेरलाई मात्र आधार मानेर हेर्ने भन्ने सङ्ग्रहमा वैराग्य भावका गजल अधिकता अनुमान गर्न सकिए पनि गजल लेखनका पछिल्ला मान्यताअनुसार कतै टन्नै प्रेम पोखेका छन् भने कतै त्योभन्दा बढी आक्रोश ओकलेका छन् । कतै आशाको बिरुवा रोपेका छन् त कतै निराशाको पर्खाल ठड्याएका छन् । कतै त एउटै गजल पाँच सेरहरूमा पनि फरक–फरक विषय उठान गरेर प्रेम, घृणा, राजनीतिक र सामाजिक विकृति विसङ्गति र बेथितिहरू प्रस्तुत गरेका छन् ।
गजल गायनको क्षेत्रमा ४ वा ३ सेरसम्म पनि प्रयोग भइरहेको वर्तमान परिवेशमा उनले गजल लेखनको लागि मानक मानेको न्यूनतम् ५ सेरको संरचनालाई सम्पूर्ण रूपमा अङ्गीकार गरेका छन् । यस सङ्ग्रहमा ७५ ओटै गजलमा ५ सेर मात्र प्रयोग गरिएको छ । यीमध्ये ४३ औँ र ६१औँ गजललाई बाल गजल भनेर बालसुलभ शब्दहरूको प्रयोग गरेर गजल सिर्जना गरेका छन् भने ४१ र ७४ औँ गजल भने गजलको संरचना, गजलमा समेटिने विषयवस्तु गजलमा प्रयोग हुने विभिन्न शब्दहरूको जानकारी गराउँदै गजल प्रति ध्यानाकर्षण गराउन खोजेका छन् । प्रेमिल भावको गजलका सन्दर्भमा भन्नुपर्दा लेखक आफू प्रेमको मामलामा अत्यन्तै कोमल, संवेदनशील र जवाफदेही देखिए पनि आफ्नो प्रेमीबाट भने धोखा र देखावटीपन मात्र पाएको धारणा राख्दछन् । यसरी हेर्दा यिनका शृङ्गारिक गजलमा संयोग शृङ्गार मात्र नभएर वियोग शृङ्गारका भाव पनि पर्याप्त भेट्न पाइन्छ ।
छन्द वा लयको आधारमा हेर्दा यस सङ्ग्रहमा सङ्ग्रहित गजलहरू अधिकांश त स्वतन्त्र लयकै संरचनामा देखिएका छन् । केही लोकलयका गजलहरू छन् भने बहर (छन्द) नै खुलाएर उनले एकमात्र (२८ औँ) गजललाई बहरको नाम (मुतदारिक बहर – फाइलुन २१२ ) भनेर खुलाएका छन् ।
काफियाको प्रयोग गर्दा सकेसम्म भाव नखल्बलियोस् भन्ने कुरामा सचेत देखिए पनि कतै–कतै जर्बजस्ती मिलाउन खोजेको पनि भान हुन्छ । नेपाली भाषाकै विद्यार्थी भएको नाताले पनि होला उनी आफ्ना गजल सेरहरूमा नेपाली उखानहरूको प्रयोग गर्न उत्साहित देखिन्छन् ।
उदाहरण-
भन्छन् सबै विनाश कालमा विपरीत हुन्छ बुद्धि
सरकारले रोजगारी दिन राहदानी जम्मा गर्यो
जानेर जम्मा गर्योि या नजानेर जम्मा गर्यो
उसले आफ्नै घर पोलेर खरानी जम्मा गर्योा (गजल ४)
‘रिस खा आफू बुद्धि खा अर्को’ भन्छ दुनियाँ
समाधानको बाटो खोज्न आलटाल कसका लागि (गजल ५८)
कतै कतै त शब्द छनोटमा पनि अलि विचार पुयाउन नमिलेको हो भन्ने आभास देखिन्छ । जस्तै-
खै कस्तो आधुनिकता ! नाङ्गै हिँड्छे चेली
साह्रै अश्लील छ कृत्रिमता शर्म नाश हुँदा (गजल ३७)
अन्त्यमा भन्नुपर्दा मलाई लागेका (लेखकको आफ्नो छुट्टै दृष्टिकोण पनि हुनसक्छन्) यी सानातिना सुधारात्मक पक्षप्रति आँखा चिम्लने हो भने ‘फर्कियो किनारबाट’ गजल सङ्ग्रह एउटा सङ्ग्रह योग्य र पठनीय गजल बनेको छ गजलप्रेमीहरुका लागि । अझ एक तिहाइ गजल कटाएर छनोट गर्न सकेको भए सग्रह अझ गहकिलो बन्ने अवस्थामा थियो भन्न सकिन्छ । आशा छ, आगामी दिनमा लेखकको ध्यान यसतर्फ आकर्षित हुने छ र नेपाली गजल साहित्यले अझ सशक्त र ओजपूर्ण कृतिहरू लेखकबाट प्राप्त गर्ने छ भन्ने आशा राख्दै लेखक र यस कृतिको पूर्ण सफलताको कामना गर्दछु ।
बकैया– ४, गोठखोला