गाइने
एउटा रेडियो नेपालको युग थियो । जतिखेर गीत बज्दा अहिलेका एफएमहरूमा गायकको मात्रै नाम आउँदैनथ्यो । शब्द र सङ्गीतकारको नाम पनि सँगसँगै जोडिएर आउँथ्यो । नेपालका नम्बरी गायकहरूले शब्दको ओझ नहुँदा थुप्रै गीत फालिदिएका र शब्दकै कारण डायरी च्यातेर रेकर्ड नै गरेका किस्साहरू हामीमाझ छँदैछन् ।आज भने नेपाली सङ्गीत आकाशका विराट प्रतिभा अम्बर गुरूङ बारे केही जानकारी लिएर आएका छौं ।
नेपाली साङ्गितीक फाँटका विराट व्यक्तित्व अम्बर गुरूङको जन्म १९९४ फागुन १४ गते भारतको दार्जिलिङको मिलिङ कमानमा भएको हो । कहाँ गए ती दिनहरू संस्मरणका साथै अक्षरका आवाज, कहिले लहर कहिले तरङ्ग, सम्हालेर राख आदि गीतीसङ्ग्रह हामीमाझ छोडेर, सयौं वर्षसम्मका लागि आफ्ना आवाज सुरक्षित गरेर २०७३ जेठ २५ मा उहाँको भौतिक शरीर हामीमाझ विदा भयो ।
कैले लहर यो मनमा चल्छ, कैले आँधी चल्छ
आँखामा पानी किन भन त, मनमा आगो जब बल्छ
कैले तरङ्ग तालमा चल्छ, कैले नयनमा चल्छ
प्रश्नलाई पनि प्रश्न छ मेरो, भन पानी किन जल्छ
यस्तै कालजयी गीतका गायक, संगीतकार उनै गुरूङले अन्य धेरैले जस्तै दार्जिलिङ र नेपाल सम्बन्धमा थप मजबूत बनाउनुभयो ।
एउटा प्रसङ्ग छ, २०१८ सालताका दार्जिलिङमा भाषा आन्दोलको चरम उत्कर्षमा रहेकै बेला दार्जिलिङ् निवासी प्रख्यात कवि अगमसिंह गिरीको एउटा गीत रचना गर्नुभयो । नेपाली चाडबाड, भानुजयन्ति, नेपाली भाषा बोल्ने र चालचलनलाई अङ्गाल्ने नेपाल बाहिर बसेकाहरूलाई प्रवासी भनेको फिटिक्कै मन नपराउने अगमसिंह गिरीले लेख्नु भएको तथा नेपालीहरूले निकै मन पराएको “नौ लाख तारा उदाए” बोलको गीत राजनीतिक सन्देश भएको भन्दै अल इण्डिया रेडियोले प्रतिबन्ध लगायो । हुन त यो गीत पहिलो पटक गगन गुरूङले गाउनु भएको हो । पछि मात्रै अम्बर गुरूङले गाउनु भएको हो । यही गीत मन पराएका उनका प्रशंसक कला साहित्यलाई माया गर्ने राजा महेन्द्रले उहाँलाई आफ्नो जन्मोत्सवको अवसरमा (दोस्रो पटक) दरबार आउँदा नेपालमैं बस्न प्रस्ताव गर्नुभयो, त्यसपछि मात्रै गुरूङ यही बस्न थाल्नुभएको हो भन्ने चर्चा निकै पाइन्छ । अम्बर गुरूङले यो कुरा हल्ला मात्रै भएको बताउनु भयो । बरू भेटमा राजाले नेपाल एकेडेमीमा रहने वा अन्य के चाहन्छौ भनेर सोध्दा दार्जिलिङमैँ भाषा साहित्यमा काम गर्न खोजेको बताउँदा राजाले उच्च विचार भनेर प्रतिक्रिया दिएको भन्नुहुन्थ्यो । अरुणा लामा, गोपाल योञ्जन, आभास, शान्ति ठटाल, रञ्जित गजमेर, शिशिर योगी आदि उहाँका शिष्यहरू हुनुहुन्छ ।पछि रञ्जित गजमेर मुम्बईमा आर डी बर्मनको एक महत्वपूर्ण हिस्सा बने । यस बारे अर्को लेखमा उल्लेख गर्ने नै छु ।
सङ्गीतका सम्बन्धमा फ्रेडरिक नित्सेले सङ्गीतविना जीवन एउटा गल्ती मात्रै हुन्छ भन्नुभएछ । महान वैज्ञानिक अल्बर्ट आइन्सटाइनले त आफू वैज्ञानिक नबनेको भए सङ्गीतकार बन्नेथिएँ भन्नु भएको रहेछ । सङ्गीतमैं जीवन जिएका गुरूङ नेपालमा सङ्गीतलाई मनोरञ्जनका रूपमा लिएको बताउनुहुन्थ्यो । यसैक्रममा सङ्गीत बजाउन जान्नेले पनि सङ्गीत लेख्न नजानेको बताउने उहाँले एक पटक ‘लोकगीत गाउँदिन’ भनेको विषयलाई लिएर साहित्यकार पारिजातले ‘नौ लाख तारा गीत लोकगीत बन्दैनन् भने अम्बर गुरूङको असफलता हो’ भन्नु भएछ । यस्तै उहाँले जीवनको उत्तरार्द्धमा आफू पप म्युजिकको विरूद्धमा नभएको तर नेपाली पप म्युजिकमा नेपाली लोकपन समावेश हुनुपर्ने बताउनु भयो । यस्तै उहाँको सुरूवाती समयमा विदेश पुग्दा भारतीय गीत मात्रै गाउनु भएका उहाँलाई स्रोताहरूले नेपाली गीत गाउन सल्लाह दिएपछि उहाँले नेपालीपनमाथि झनै ध्यान दिन थालेको भन्नुहुन्थ्यो । उहाँले लोकगीत तथा सङ्गीतबारे अध्ययन गर्न थालेपछि व्यापारिकतातर्फ बढी ध्यान पुगेकाले शब्द र धुनले नेपाली लोक गीतको हत्या हुँदै गरेको बताउनुहुन्थ्यो ।
एउटा रमाइलो किस्सा छ, भक्तराज आचार्यले एउटा प्रतिष्पर्धामा अम्बर गुरूङको कम्पोजिसनको गीत गाउनु भएछ । त्यही प्रतियोगितामा गुरूङ एउटा निर्णायक समेत भएकोमा गुरूङले सबै गर्नु तर कम्पोजिसनको कुरा नगर्नु भन्नुभएछ । अन्ततः उहाँले झुक्किएर गुरूङको कम्पोजिसन रहेको बताउनु भएछ । दुवैजनाले गोल्ड मेडल पनि पाउनु भएछ । पछि आचार्यले खुबै गाली खानु भयो अरे ।
सयौं गीतमा सङ्गीत भरेका गुरुङले नै नेपालको राष्ट्रिय गानमा सङ्गीत भर्नुभएको हो । राष्ट्रको हरेक उत्सव र शोकमा गाइने राष्ट्रगान एउटै भए पनि पहिलो छिटो र दोस्रो ढिलो हुनुपर्छ भन्ने उहाँ राष्ट्रियगानलाई हामीले चिन्नै नसकेको बताउनुहुन्थ्यो ।
प्रज्ञा प्रतिष्ठानमा सङ्गीत विशेषज्ञ, सङ्गीत प्रमुख, सङ्गीत संयोजक र सङ्गीत निर्देशक हुँदै नेपाल सङ्गीत तथा नाट्य प्रतिष्ठानमा कूलपति हुनु भएका उहाँले देवकोटाका मुनामदन र कुञ्जिनी, घिमिरेका मालती मङ्गलेका साथै चलचित्रहरू मनको बाँध, जीवनरेखा, आदिकवि भानुभक्त वृत्तचित्र आदिमा पार्श्वसङ्गीत तथा स्वर दिनुभयो । महासङ्गीतकार, गोरखा दक्षिण बाहु चौथो, इन्द्रराज्यलक्ष्मी पुरस्कार, छिन्नलता गीत पुरस्कार, उत्तमशान्ति पुरस्कार, जगदम्बाश्री, नेपाली सेनाको मानार्थ महासेनानी आदिबाट सम्मानित गुरुङ उहाँले छाडेर गएको सिर्जनाहरूले नेपाल सङ्गीत आकाशमा उच्च सम्मानका साथ सयौं वर्षपछिसम्म रहिरहनु हुनेछ ।
उहाँले कैयन् होनहार शिष्यहरूमध्ये एक आभास पनि हुनुहुन्छ । जो गुरूङलाई गुरु मात्रै नभनेर सङ्गीतका चिन्तक भन्नुहुन्छ । अमेरिकी अभिनेता, संगीतकार, गायक जोनी डेपले शब्द एक्लैको कुनै सामर्थ्य नहुने तर संगीत भरेपछि भावनालाई छुने भनेजस्तै सङ्गीतका लागि सिङ्गो जीवन अर्पण गरेका अनि नेपाली सङ्गीतवादकहरूका साथमा विश्वलाई चिनाउने नेपाली मौलिकपनको अर्केस्ट्रा बनाउने अम्बर गुरूङको सपना यही शताब्दीमा सम्भव होला ?