कवितालाई कविता लेखिरहेकाहरूले सिध्याए वा कवितासँग चासो नहुनेहरूले भन्ने प्रश्न अहिलेको ज्वलन्त विषय बनिरहेको छ ।
यसै सन्दर्भमा आज हामीले कविता, कविता प्रतियोगिता, पोएट आइडल, कविता लेखन, कविता श्रवण आदिका सम्बन्धमा विभिन्न लेखकहरूले सामाजिक सञ्जालमा राख्नु भएका धारणालाई जस्ताको त्यस्तै राखेका छौं ।
भूपीन नेपाली सिनेमामा कवितालाई प्रेम गर्नेहरू भेट्न धेरै मुस्किल छ । उता हलिउड र हिन्दी फिल्म उद्योगमा कविता-शक्ति पर्गेल्ने क्षमतावान नायक/ नायिका कविताप्रति गहिरो सम्मानभाव राख्छन् । हिन्दी सिनेमाको कुरा गर्दा स्क्रिप्ट राइटर गुल्जार र जावेद अख्तर प्रख्यात कवि/ गजलकार हुन् । जावेद अख्तर विख्यात गजलकार कैफी आजमी वा अन्य कवि/सायरहरूको बखान गरेर थाक्दैनन् । प्रख्यात अभिनेता अमिताभ बच्चन, नाना पाटेकर, नसिरुद्धिन शाह, सवाना आजमी, मनोज बाजपेयीदेखि राजेन्द्र गुप्ताहरूले कवितालाई स्वयम् कविले भन्दा बढी फिल गरेर प्रस्तुत गर्छन् । उनीहरूले वाचन गरेका कविताले जनमानसमा चमत्कारिक तरङ्ग ल्याउँछ ।
यता नेपालमा कवि र कविताको इज्जत गर्ने कलाकार कति छन् ? को को छन् ? पहिलेका भुवन केसी ? करिस्मा मानन्धर ? शिव श्रेष्ठ ? उत्तर निराशाजनक छ । राजेश हमालले लेखेको अङ्ग्रेजी कविता नवकवितामा पढेको थिएँ, तर उनले कुनै नेपाली कवि या कवितालाई अमिताभले झैँ वाणी दिएको सुन्न पाइएन । दयाहाङ राईले कुनै कवितालाई कतै पर्दामा सम्मान प्रकट गरेको थाहा छैन । केकी अधिकारी वा स्वस्तिमा खड्काले कुनै कविताको सम्मानमा एक शब्द बोलेको सुन्न पाइएन । सिनेमामा लाग्ने नीर शाह, यादव खरेलहरू अब्बल गीत लेख्थे । गौरी मल्लले टिभी टक शोमा कविता सुनाउँथिन् । नायक निर्देशक अनुप बराल त कुनै समय स्वयम् कवि थिए । निर्देशक मनोज पण्डित चिया गफमा कविता र साहित्यबारे बोल्छन् र भन्छन्- स्क्रिप्ट राम्रो नलेखिएकाले नेपाली सिनेमा राम्रा बनेनन् । कविता कथा लेख्दालेख्दै सिनेमामा छिरेका उपेन्द्र सुब्बा त गजब कवि भै हाले ।
तानाशाहहरूलाई समेत मन पर्दो रहेछ कविता । मृत्युदण्ड पाउनु अघि सद्दाम हुसेन जेलमा कविता लेखेर समय कटाउँछु भन्थे । हाम्रा नायक नायिकालाई कविता सँस्कृतिप्रति बाल छैन ।
दीपकराज गिरीले त तितो सत्यमा कविलाई मान्छे लखेट्दै कविता सुनाउने विकृत चरित्रको रुपमा उभ्याएर कविहरूको अपमान नै गरे ।
थियटर र सिनेमाका कलाकारहरूले सुन्दर कविताहरू वाचन गर्ने प्रचलनले त्यस भाषामा लेखिएका कविताको विस्तारमा गुणात्मक लाभ हुन्छ । नेपाली कविताको विस्तारका लागि प्रकाश सायमीहरू अपवाद नै हुन्, जसले प्रसिद्ध नेपाली कवि र कविताको चर्चा गरिरहन्छन्, लेखि रहन्छन् र क्यासेट नै निकालेर अभिनन्दन गर्छन् ।
यसो हेर्दा नेपाली सिनेमा कवितालाई प्रेम र सम्मान नगर्ने हिरो हिरोइनले भरिएको छ । नायक नायिकाले भन्दा अभिनेताले भरिएको सिनेमा उद्योग समृद्ध मानिन्छ । मलाई लाग्छ- कवितालाई प्रेम र सम्मान पनि नगर्ने कलाकारलाई अभिनेता बन्न गाह्रै हुन्छ । कविता मानव सभ्यताले आर्जन गरेको विशेष सँस्कृति नै हो ।
नारायण गाउँले कविता लेख्नेहरूले मात्रै कविता बुझ्न सक्छन् भन्ने सोच आफैमा अपूर्ण छ ! त्यसो हुँदा पाँच कक्षादेखिका विद्यार्थीलाई किन कविता पढाउनु ? हजारौंले कविताको किताब किनिदिउन् भन्ने किन आग्रह राख्नु ? यस्तो सोचले कवितालाई झन् सञ्कुचन गर्दछ ! अनि लेख्नेले या लेख्नेहरूले मात्रै बुझ्ने कविता त्यसै पनि ‘आइडल’ कविता हुन सक्दैन । भिन्न पृष्ठभूमि र पेशाका हजुरामादेखि नातिसम्मले सुन्दा ‘वाह’ निस्कियोस् न, तब पो कविता !
फेरि यो ‘पोएट आइडल’ हो, ‘पोएट्री’ होइन । कविता प्रतियोगिता होइन यो, जहाँ सीमित शब्दको घेराबन्दीमा एउटा कविताका बनोट-बुनोट, रस, लय, भाव, अलङ्कार, शब्दशक्ति या अभिव्यक्ति कौशल हेरेर विजयी घोषणा गरियोस् ! त्यसको लागि ठूsssलो संस्था प्रज्ञा प्रतिष्ठान छँदै छ ।
भनिएकै ‘पोएट आइडल’ छ भने यसमा खास एउटा कविताको मात्रै भूमिका पक्कै हुँदैन । कवित्वका अलावा प्रस्तुति, अभिनय, तत्काल श्रोतामा पर्ने प्रभाव र दर्शकलाई समातिराख्न सक्ने कला जस्ता विविध पक्ष हुन सक्छन् । ‘पार्श्वगायन र कन्सर्ट’ जस्तै उस्तै भएर पनि फरक हुन सक्छन् । आजसम्म हामीले पाठकका लागि कविता पढ्दै आयौं, यो श्रोता र दर्शकका लागि कविता होला । किताबमा साह्रै उच्च लागेको कविता मञ्चमा पढ्दा सामान्य लाग्न सक्छ भने मञ्चमा पढ्दा वाह वाह पाएका कविता या गजल छापिएर पढ्दा सामान्य लाग्न सक्छ । यो कार्यक्रम छाप्ने कविताको होइन ।
त्यसैले केकी अधिकारीलाई त्यस्तो कुनै कार्यक्रमको ‘जज’ बनाउँदा हाम्रो टाउको दुख्नुको अर्थ छैन । उनमा निर्णय गर्न सक्ने क्षमता छैन भन्ने हामी को हौं ? हाम्रा दिदीबहिनीले कविता बुझ्दैनन् ? राम्रो र नराम्रो कविता छुट्याउन सक्दैनन् ?
मार्क्सवाद, प्रगतिवाद, प्रगतिशीलता, अस्तित्ववाद जस्ता शब्द घोकेको र एकदुई पेग धोकेर छेउ न टुप्पोको कविता लेखेको मान्छे मात्रै कविताको मर्मज्ञ हुँदैन ।
कविता र कवि समाजको लागि हो भने समाजका विभिन्न वर्गबाट ‘जज’ हरू राख्न सकिन्छ । एकल जज त पक्कै होइन । हाम्रो भाषामा कविता नै बुझ्ने पनि त त्यहाँ छन् पक्कै । केकी हुँदा यो छनोट अझ अझ बहुआयामिक हुन पनि त सक्छ ।
अघिल्लो संस्करणमा पनि तपाईं-हामी यस्तै नकारात्मकता या अति कवितात्मकताको शिकार थियौं । यस्तो पनि रियालिटी शो हुन्छ र भन्ने थियो ! भयो ! मजा आयो ! नेपाली कविताको सर्वोच्च स्तर निर्धारण प्रतियोगिता होइन यो, एउटा रियालिटी शो हो, जुन कवितामा आधारित छ । मजा आए हेरौं, नत्र प्रज्ञाको कविता प्रतियोगिता छँदै छ !
सीमा आभास पोएट आइडलको जजमा केकी अधिकारी आएकोमा फेसबुकमा खुब टिकाटिप्पणी चलिरहेका छन् । कविता लेख्नेले कविता नलेखेको पनि देखिएकै हो । कविता लेख्नेले कविताको कमेन्ट नगर्न सक्छ नै भन्ने नदेखिएको पनि हो ।
राजनीतिज्ञ, कलाकार, प्रशासक, फौजी, सङ्गीतसाधकदेखि नीति निर्मातासम्मका व्यक्तिले कविता र कवित्व बुझे भनेँ गतिलो काम गर्न सक्छन भन्ने मलाई लाग्छ । त्यस्तो देखिएको पनि छ ।
केकी अधिकारी कलाकार भएकाले कविता बुझ्ने क्षमता नहोला भन्न सकिँदैन । उनको भूमिका हेर्दै नहेरी नामकै भरमा आएका धारणा अलिक पूर्वाग्रही भए कि भन्ने पनि लाग्छ ।
कविता नलेख्नेले कविता बुझ्न र त्यसमाथि टिप्पणी गर्न सक्छ । कवितालाई कवि माझ मात्र नखुम्च्याएर व्यापक बनाउन यो कार्यक्रमले काम गर्नसक्छ । नयाँ प्रतिभा ल्याउन र कवितालाई पर्फर्मिङ आर्टको रूपमा व्यापकिकरण गर्न यसले भूमिका खेल्न थालेको पनि छ । कुनै पनि बिधाको बृहत् रूपलाई हामीले स्वीकार गर्दै व्यापकिकरण गर्ने, आयआर्जनसँग जोड्ने काम गतिलो हो ।
कविहरूको टेरिटोरिभित्र मात्र कविता घुम्दा कविले कविताको इज्जत नधानेको पनि देखिन्छ । लेखेपछि सुनाउनै पर्ने । आफ्नो सुनाएपछि अरूको सुन्नु नहुने । अरूको सुन्न मात्र नजाने । गएपछि कविता भनेर सुनाउनै पर्ने । यस्तो विकृति त तोडिन्छ बरू !
जनक कार्की अबको केही समयमा यस्तो दिन आयो भने आश्चर्यचकित नपर्नू कवि मित्रो ।
कवितासङ्ग्रहको कभरमा देशका चर्चित नायिका र मोडलहरूको फोटो अनिवार्य हुनसक्छ । कविता अब एक्लै हिँडन सक्दैन भन्ने संकेत कसैकसैले दिइरहेका छन् । यसलाई कुनै बहुराष्ट्रिय कम्पनीको कमर्सियल बिज्ञापनमा जसरी युवतीको आकर्षक तस्बिरले होर्डिङबोर्ड सजाइन्छ ; त्यस्तै त्यस्तै हुनसक्ने संभावना तिर समय लम्किँदै छ ।
अब कविता बेच्न शरीर राजनीतिको प्रयोग हुने प्रचूर संभावना छ ।
कुनै दिन एउटा यस्तो बिज्ञापन पनि बन्न सक्छ । जहाँ कविताको दुई लाइन वाचन हुन्छ, कुनै देशको टप नायिकाबाट अनि ट्याग लाइन हुनेछ, `यो कवितासङ्ग्रह किनौं, यसका हरेक कविताले तपाईंको पार्टनरलाई फकाउन सघाउने छ ।´
अर्की मोडल आएर भन्नेछिन्, `मेरो सुमधुर सम्बन्धको राज `फलानो´कवितासङ्ग्रह ।´
घनेन्द्र ओझा कुनै कविलाई साङ्गीतिक आइडल, रङ्गमञ्च आइडल, फाइन आर्ट आइडल, चलचित्र आइडलतिर जज बस्न बोलाए कि बोलाएनन्?
मलाई त कविताको जज बस्नभन्दा चलचित्र आइडलको जज बस्न सजिलो लाग्छ है- चलचित्र अत्यन्त कम हेर्नेमा जो पर्छु ।
The Poet-Idol कविताको चीरहरण गत साल आकलझुकल पोयट आइडल हेरेको थेँ । खासमा कवितालाई प्रदर्शनमा लगेर गरिएको नौटङ्की फिटिक्कै मनपरेको थिएन । यो पटक निर्णायकको रूपमा नायिका केकी अधिकारीलाई राख्दै गरेको समाचार पढेँ र अड्कल गरेँ यो साल थप ढर्रा मञ्चन हुँदैछ । शब्द र अर्थको जादुमय परख गरिने कवितालाई भद्दा स्वाङमा सीमित गरिनु कविताको स्वास्थ्यका लागि मात्र होइन पाठकको अपमान पनि हो । व्यापारका बहानामा कुनै विधाको चीरहरण नगरियोस् ।
कवितालाई सबैभन्दा कुरूप स्रोता, पाठकले बनायो वा कविले नै ? यो प्रश्नको उत्तर छिपछिपे ज्ञानले त भेटिँदैन नै । हुन त अरूका विचारलाई कमजोर तुल्याउन जस्तो पनि तर्क गर्न सकिन्छ । त्यही भएर त कतिपयले तर्क पनि आफैंमा झूठ हो भनेका छन् । यसै अर्थमा अरूका कविता पढ्दै नपढ्ने कविले कविता बिगारे वा पोएट आइडल साँच्चिकै पोएट्री आइडल हो वा पोएट आइडल मात्रै ? लेखक वृत्तमा अहिलेका गरमागरम विषयवस्तु यसैमाथि चर्चामा रहेका छन् ।
उसो भए पुरस्कारको मञ्चतिर अरूलाई पछि पार्दै कवि अघिअघि दगुरिराख्दा कविताचाहीँ अन्तिमतिर दौड छोडेर कम्मरमा हात लगाउँदै विजेता हुने होडको कविलाई वाल्ल परेर हेरिरहेको हो ? तपाईँको उत्तर के हो ? तपाईँका कुरा पनि सुनौँ/पढौँ न त ।
(गाइने)