संसारकै पहिलो गितारः
हुन त पहिलो गितार खासमा गितार नभएर भि-ह्वेला थियो । जुन स्पेनमा बनेको थियो । हालसम्म पत्ता लागेको तथ्यलाई हेर्दा १० स्ट्रिङ (तार जडित) वाद्यवादनको यो साधन खासमा सन् १५९० ताका Belchior Diaz ले तयार गरेका थिए । झट्ट हेर्दा नेपाली वाद्यवादन यन्त्र टुङ्ना जस्तै देखिने यस्तो बाजाको विकास भने १३औं शताब्दीमैँ भइसकेको पाइन्छ । Belchior Diaz को पछिल्लो नाम (थर) Vihuela भएकोले यो साधनलाई त्यही नामले चिनियो ।
रोचक त के भने स्पेनकै Antonio Torres Jurado लाई भने आधुनिक गितारको विकासकर्ताको श्रेय जान्छ । उनले सन् १८५० ताका अहिलेको अकस्टिक गितार निर्माण गरेका थिए । यस्तै गितारको घाँटी लामो राख्दै त्यसको पेट भद्दा राख्ने काम पनि उनैले गरेका हुन् ।
सामान्यतया गितारमा ६ वटा स्ट्रिङ रहेको हुन्छ । यसको सुरूवात उनै एन्टोनियोले गरेका हुन् । उनले विकास गरेको गितार बन्ने तरिकालाई बदल्दै ब्रासिङको विकास भने जर्मनबाट अमेरिका बसाइ सरेका Christian Frederick Martin ले गरेका हुन् । यस्तै hollow अर्थात् प्वालयुक्त (Flat) गितारको विकास पनि उनैले गरेका हुन् । आजकाल ६ को अलावा १२, १८, २१ स्ट्रिङ प्रयोग गरिएका गितारहरू पनि पाइन्छन् ।
इलेक्ट्रिक गितारको विकासः
अमेरिकन ज्याज गिटारिस्ट Charlie Christian ले अकस्टिक गिटारलाई विद्युतसँग समन्वय गराई आवाज ठूलो बनाउने विद्युतीय गितार आविष्कारको सोच बनाए । सन् १९३६ को यो सोचका बाबजुद १९६० को दशकमा पूर्णतः इलेक्ट्रिक गिटारको विकास हुन पुग्यो । जसले गर्दा सङ्गीत उद्योगमा आमूल परिवर्तन ल्याइदियो । कम्पनीका रूपमा फेन्टर टेलिकास्टरले विश्वमैँ पहिलो पटक विशाल सङ्ख्यामा इलेक्ट्रिक गितारको उत्पादन सुरू गर्यो । आजकाल Fender, Gibson, Ibanez, PRS अनि Yamaha जस्ता कम्पनीहरू गितारकै लागि प्रख्यात रहेका छन् ।
युकेलिली, अरेबिक उड (३५०० वर्षअघि विकास सुरू भएको), कपर पाइप्स, क्लिफ्टेली जस्ता वाद्यवादनका साधनहरू झट्ट हेर्दा गितार जस्तै देखिन्छन् । तीमध्ये केही गितारभन्दा पूरानो र केही नवीन इतिहास बोकेका साधन हुन् । अकस्टिक गितारको इतिहास पढ्दा ट्युनर धेरै पछि (साउन्ड होलभन्दा निकै पछि) मात्र जडान भएको पाइन्छ ।
हेड भएका मात्रै होइनन् नभएका गितारहरू झनै प्रसिद्ध हुँदै गएका छन् । नयाँ नयाँ सोचका साथ आजकाल गितारका आकार, प्रकार र ढाँचाहरूमा परिवर्तन भएका छन् । गितारको तीव्र विकासको रफ्तारले अहिले पाइप गितार, कपर गितार, ३६० डिग्री गितारको समेत विकास भइसकेको छ ।
फुटाएका गितारको मूल्य ६० लाख डलरः
गितारको रमाइला घटनाहरूमध्ये निर्भाना व्याण्डका गायक कर्ट कबेनको घटना निकै रोचक छ । आफ्नो नाम जहिल्यै अशुद्ध लेख्ने उनले बजाउने क्रममा फुटाएका गितारलाई जोडजाड गरिएको थियो । उनको निधनको १९ वर्षपछि ६० लाख डलरमा ‘फेन्डर स्ट्र्याटोक्यास्टर’ गितार लिलाम बिक्री भएको हो । हालसम्म सबैभन्दा महङ्गोमा बिक्री भएको गितारका रुपमा यसैलाई लिइन्छ ।
विदेशदेखि नेपालसम्मका केही गितारवादकहरूः
बब मार्ली, जिम्मी पेज, स्ल्यास, एसीडिसी आदिले गिब्सनका गितार निकै प्रयोग गरे भने जोन लेननले इपिफोन र मेटालिकाले इबानेज प्रयोग गरे । नेपाली गितारवादक सन्चा भक्स (स्ल्यास) र प्रकाश रसाइली गिब्सन प्रयोग गर्छन् । स्वर्गीय निशान आचार्य जो बायाँ हाते गिटारिस्ट हुनुहुन्थ्यो, उहाँ नेपालमा बनेको ‘न्याउली’ गितार प्रयोग गर्नुहुन्थ्यो । यस्तै स्वर्गीय रोबिन तामाङ जसलाई नेपाली गायनमा नयाँ प्रयोग मानिन्थ्यो उहाँको पनि आफ्नै रोजाइ थियो । हरि महर्जन वासबर्न बजाउनुहुन्छ भने आर्थर गन (दिवेश पोखरेल) टाकामाइन ब्रान्डको गितार बजाउनुहुन्छ । यहाँ उल्लेख गरिएकाबाहेक उहाँहरूले अरू गितार नबजाएको भन्नेचाहीँ होइन ।
इलेक्ट्रिक मात्रै होइन, अरू गायक सङ्गीतकारहरू जस्तै आस्था तामाङ मास्के, सन्ध्या जोशी, नविन के भट्टराई, गिरिश खतिवडाहरू पनि अकस्टिकमा खुबै रमाएको पाउँछौँ । त्यसो त डिन ब्रान्डका इलेक्ट्रिक गितार बजाउने स्त्री व्याण्डका सुजिनादेखि अभय एन्ड द स्टिम इन्जन्सका अभय सुब्बासम्म नेपाली महिला गिटारिस्टहरूले पछ्याउने नाम हुन् भन्न सकिन्छ ।
मन्त्र, 1974AD, नेपथ्य, मुक्तिदेखि विभिन्न व्याण्डका लिड गिटारिस्टहरूलाई नेपाली साङ्गीतिक क्षेत्रका शान मान्न सकिन्छ । हरि यसअघि चर्चा गरेजस्तै महर्जन फिरोज स्याङ्देन, सुनिल गुरूङ, तिलक मगर, सञ्जीव बराइली, प्रज्ञा लामा, रोशन शर्मा, शरद श्रेष्ठका पनि आ-आफ्नै रोजाइका गितार रहेका छन् ।
नेपाली गितारः
टेलर, सिग्मा गिटार, सि गल, अल्वारेज, फेइथ, इएपी, फर्च जस्ता ब्रान्डहरू विश्वभरि बजाइएका गितार हुन् भने नेपालमा नेपाली गितारको पनि आफ्नै बजार रहेको पाइन्छ । रविन र अनुप शर्मा दाजुभाइको मन्त्र नेपाली ब्रान्डको गितार हो भने मनास्लु, नमस्ते आदि नेपाली ब्रान्डका गितार हुन् । अहिले नेपालमा अकस्टिक मात्र नभइ इलेक्ट्रिक गितार समेत विकास भइरहेका छन् ।
अब त गितार विदेशमा मात्र होइन, नेपालमा पनि लोकगीतदेखि पपसम्म सबैमा अनिवार्य प्रयोग हुने वाद्यवादन भइसक्यो । विदेशी बाजाको चर्चा किन गरेको भन्ने प्रश्न पनि आउन सक्छ । “अम्बर गुरूङ भन्नुहुन्थ्यो नि- बाजा विदेशकै किन नहोस् त्यसले नेपालको मौलिक धुन बजाउन सक्नुपर्छ ।”
(गाइने)