प्रारम्भिक र लेखन जीवनः
सन् १९८८ मा प्रकाशित एक पुस्तकका कारण ज्यान मार्ने धम्की आएपछि धेरै वर्ष लुकेर बस्नुपर्यो । विवादित बनेको पुस्तक थियो- द सट्यानिक भर्सेस । यस पुस्तकलाई प्रतिबन्ध लगाउने पहिलो देश भारत हो । त्यसपछि पाकिस्तान र अन्य मुस्लिम देशहरूले प्रतिबन्ध लगाए ।
आफ्नो चौथो पुस्तक प्रकाशनपछि आएको धम्कीका कारण लुक्दालुक्दै प्रख्याति कमाएका लेखक रुश्दीले दोस्रो पुस्तक ‘मिडनाइट्स चिल्ड्रेन’ का लागि सन् १९८१ मा द बुकर पुरस्कार पाइसकेका थिए । जसका लागि उनले ५ वर्ष मेहनत गर्नुभयो । सो पुस्तक बेलायत मात्रै १० लाख प्रतिभन्दा बढी बिक्री भएको थियो । तर चौथो पुस्तकका कारण भने उनको खुलेर बाँच्न सक्ने अवस्था रहेन ।
पछिल्लो पटक सुरक्षाका लागि ब्रिटिश सरकारले प्रहरी सुरक्षा घेराभित्र राख्न थालेको रुश्दीको बेलायतबाट स्वतन्त्र हुनु २ महिनाअघि बम्बै (हालको मुम्बइ) मा जन्म भएको हो । रुश्दीको पहिलो पुस्तक भने ‘ग्रिमस’ हो । १९६४ सम्म भारतीय नागरिक, त्यसपछि बेलायती नागरिक र २०१६ देखि अमेरिकी नागरिक बनेका रुश्दी यथार्थवाद र कटु आलोचनालाई आफ्नो लेखनमा अङ्गिकार गर्दछन् । यस्तै साम्राज्यवादले उत्पन्न गराउने सांस्कृतिक र सामाजिक प्रभावका सन्दर्भहरू उनका लेखनीका विशेषता हुन् ।
आरोप, धम्की, उनको जीवनका थुप्रै दुखद घटनाहरूमध्ये सन् २०२२ अगस्टमा न्युयोर्क, अमेरिकाको एक कार्यक्रमका समयमा उनलाई छुरा प्रहार गरी हत्या प्रयास गरिएको थियो । उहाँको लामो समयको उपचारपछि सक्रिय लेखनमा निरन्तरता मिलेको हो ।
रुश्दी अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको सशक्त वकालत गर्ने लेखक रुश्दी मुस्लिम परिवारमा जन्मिए पनि आफूलाई नास्तिक बताउँछन् । उनको विवादित द सट्यानिक भर्सेस पुस्तकमा पैगम्बर मोहम्मदकका दुइ पत्नीहरूको नाम दुई यौनकर्मीहरूलाई जोडिएको प्रसङ्ग रहेको छ । हुन त यस पुस्तकले ह्विटब्रेड पुरस्कार प्राप्त गरेको थियो भने विद्रोहीहरूले रुश्दीको टाउकोको मूल्य ३० लाख अमेरिकी डलर तोकिएको थियो । यस पुस्तकका जापानी अनुवादक हितोसी इगारसी समेत जापानको राजधानी सहरमा मृत फेला परेका थिए । त्यसो त इटालीका अनुवादक इटोरे क्रपिओलोलाई समेत आफ्नै निवासमा छुरा प्रहारपछि बाँच्न सफल भएका थिए ।
२ दर्जन बढी पुस्तक लेखेका रुश्दीको पछिल्लो पुस्तक हो ‘भिक्टोरी सिटी’ । रुश्दीको नवीन पुस्तक ‘भिक्टोरी सिटी’ को नेपालमा पनि चर्चा भइरहेको छ । सन् २०२३ मा प्रकाशित यस उपन्यासमा १४औँ शताब्दीकी एक महिलाको कथा उल्लेखित छ । युद्धका कारण पति गुमाएकी पम्पा कम्पानालाई मूल पात्र बनाएर प्रेम, साहस, किम्बदन्तीहरूको प्रयोग गरी लेखिएको यस पुस्तक प्राचिन महाकाव्य शैलीमा तयार गरिएको छ । पाठकलाई इतिहासमा घुमाएर वर्तमानको प्रासङ्गिकतासँग प्रतिध्वनीत गर्ने उनको यो पुस्तकमा वीरता, षडयन्त्र आदिको चर्चा गर्दै युद्धकालीन सहरका प्रसङ्गहरूलाई रोचक तरिकाले समावेश गरिएको छ ।
वैवाहिक जीवनः
रुश्दीले अमेरिकी लेखक मारियाना विजिन्ससँग ५ वर्ष वैवाहिक सम्बन्ध बिताएका हुन् । बिहे गरेको ठिक १ वर्षपछि (सन् १९८९) पतिलाई इरानी नेता आयातोल्लाह खोमेनीद्वारा फतवा जारी गरेपछि पत्नी विजिन्सले उनीसँग सम्बन्ध विच्छेद गरेकी थिइन् ।
५ वर्षको लिभिङ टुगेदरपश्चात् २००४ मा रुश्दीसँग विवाह गरेकी पद्म लक्ष्मी (पद्म पार्वती लक्ष्मी) ले जम्मा ३ वर्ष मात्रै उनलाई साथ दिन सकिन् । मद्रास, भारतमा जन्मिएकी अमेरिकन नागरिक पद्म लक्ष्मी पेशाले मोडल, लेखक, नायिका र टेलिभिजन कार्यक्रम प्रस्तोता हुन् ।
सन् २०२१ मा रुश्दीले अमेरिकन कवि, उपन्यासकार, फोटोग्राफर राचेल एलिजा ग्रफिथ्स रुश्दीसँग विवाह गरेका हुन् । एलिजा रुश्दीकी पाँचौँ पत्नी हुन् ।
रुश्दीको दैनिकीः
आफ्नो चौथो पुस्तकका कारण फतवा जारी हुनु र विगतको आक्रमणपछि लुकी लुकी हिँड्न पर्ने कारण नै उनको जीवनका दुखद पक्ष हुन् । त्यसो त उनले क्षमा याचना मागेर पनि धम्की आउन छोडेको भने छैन । आक्रमणपछि उनको दाहिने आँखाले पूर्णतः काम गर्न छोड्यो । जसले गर्दा उनी पहिलेझैँ सिँढीबाट ओर्लन, गिलासमा पानी भर्न वा बाटो काट्न निकै सकस भएको उनको अनुभव रहेको छ ।
रुश्दीद्वारा लिखित विभिन्न पुस्तकहरू निम्नानुसार रहेका छन्ः
१. Grimus (1975)
२. Midnight’s Children (1981)
३. The Prophet’s Hair (1981)
४. Imaginary Homelands: Essays and Criticism (1981-1991)
४. Shame (1983)
५. The Jaguar Smile (1987)
६. The Satanic Verses (1988)
७. Haroun and the Sea of Stories (Khalifa Brothers, #1) (1990)
८. The Wizard of Oz (1992)
९. Step Across This Line: Collected Nonfiction (1992-2002)
१०. East, West (1994)
११. The Moor’s Last Sigh (1995)
१२. The Ground Beneath Her Feet (1999)
१३. Fury (2001)
१४. Languages of Truth: Essays (2008-2020)
१५. Shalimar the Clown (2005)
१६. The Enchantress of Florence (2008)
१७. The Best America Short Stories (2008)
१८. Luka and the Fire of Life(Khalifa Brothers, #2) (2010)
१९. Joseph Anton: A Memoir (2012)
२०. Haroun & Luka (2013)
२१. Two Years Eight Months and Twenty-Eight Nights (2015)
२२. The Golden House (2017)
२३. Quichotte (2019)
२४. Knife: Meditations After an Attempted Murder (2023)
२५. The Victory City (2023)
यसरी एउटा पुस्तकका कारण रुश्दी मात्र नभई उनका सो पुस्तकका अनुवादकहरूको समेत निद हराम भएको इतिहास पाइन्छ । पारिवारिक विच्छेद पनि पुस्तक विवादले नै भएको पाइन्छ । तत्कालीन अवस्थामा ब्रिटिश-भारतीय लेखक रुश्दीद्वारा लिखित पुस्तक भएकाले भारतले तुरून्त प्रतिबन्ध लगाएको हुनुपर्छ । हालका दिनहरूमा उनलाई ब्रिटिश-अमेरिकी लेखकका रूपमा परिभाषित गरिँदै गएता पनि भारतमा सो पुस्तकलाई खुला भने गरिएको छैन । आफ्नो अव्यवस्थित कथालाई आकर्षक तर डरलाग्दो तवरले लेखिएको पुस्तक ‘Knife’ उनीमाथि चक्कु आक्रमणको अर्को सालमा लेखेका हुन् । जसमा उनले आफूले भोगेको पीडादायी घटनाको विवरणात्मक वर्णन गरेका छन् र यस कृतिलाई उनी आफ्नो स्मरणपत्र ठान्दछन् ।
सन्दर्भ सूचीः
* बिबिसी नेपाली
* The literature today
* Good reads
लगायत विभिन्न अनलाइन स्रोतहरू
-संप्रस पौडेल