निबन्ध विधाअन्तर्गत पर्ने संस्मरण त्यस्तो साहित्यिक लेखन हो जसमा लेखकले आफ्ना अनुभव, विचार र धारणाहरूलाई व्यक्तिगत शैलीमा प्रस्तुत गर्दछन् । संस्मरण साहित्यमा लेखकको आत्मकथात्मक तत्त्व पनि समावेश हुन्छ र यसले ऐतिहासिक घटना वा सामाजिक परिवेशको झलक पनि प्रस्तुत गर्न सक्छ । संस्मरणले पाठकलाई लेखकको जीवनका विशेष क्षणहरूसँग जोड्ने काम गर्दछ र त्यसमार्फत उनीहरूलाई त्यो समय र परिवेशको समेत अनुभव गराउँछ । एउटा राम्रो संस्मरणमा आत्मकथात्मकता, ऐतिहासिक तथा सामाजिक तथ्यपरकता, विवरणात्मकता, चित्रात्मकता र संवेदनशीलता जस्ता पक्षहरू समेटिएका हुन्छन् । यस्ता सबै पक्ष समेटिएको एउटा यस्तै संस्मरणात्मक पुस्तकको नाम हो- ‘वन, समुदाय र म’ ।
डा. जगदीश चन्द्र बराल नेपालमा सामुदायिक वनको प्रारम्भिक नीतिगत ढाँचा कोर्ने अगुवाहरूमध्येका एक हुन् । उनको पुस्तक ‘वन, समुदाय र म’ नेपाली वन क्षेत्रमा उनको तीन दशकभन्दा लामो समयको कार्यानुभव र योगदानको एक रोचक विवरण हो । यस पुस्तकमा उनले नेपालका विभिन्न भौगोलिक क्षेत्रहरूमा पुगेर वन संरक्षण र सामुदायिक वन विकासमा आफूले गरेका कामको अनुभव प्रस्तुत गरेका छन् । पुस्तकले नेपालमा वन संरक्षणको महत्त्व र सामुदायिक वनको विकासमा आएका चुनौतीहरूलाई उजागर गरेको छ ।
डा. बरालले आफ्नो जागिरे जीवनमा वन मन्त्रालय, वैदेशिक सहयोग समन्वय महाशाखा, राष्ट्रिय योजना आयोग, वन विभाग, क्षेत्रीय वन निर्देशनालय, विभिन्न जिल्ला वन कार्यलयहरू, राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्य जन्तु संरक्षण विभाग जस्ता अनेक निकायमा रहेर काम गर्दाका तितामिठा अनुभवहरूलाई यस पुस्तकमा कलात्मक रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् । साथै यस पुस्तकमा उनले विदेशी मुलुकमा वन विज्ञान विषयमा डिप्लोमा, एमएस्सी र पीएचडी अध्ययन गर्न जाँदा र विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनमा सहभागी हुँदाका अनुभवहरूलाई पनि समेटेका छन् । उनका यी अनुभवहरूले वन विज्ञान तथा नेपालको सामुदायिक वन प्रबन्धनका विषयमा गहन अध्ययन र अनुसन्धानको आवश्यकता र महत्त्वलाई प्रभावकारी ढङ्गले प्रस्तुत गरेको छ ।
यस पुस्तकले नेपालको सामुदायिक वन क्षेत्रमा सुरुदेखि हालसम्मै भएका गतिविधिहरूलाई मात्र प्रस्तुत गर्दैन यसको वर्तमान कस्तो छ र भविष्यको बाटो के हो भन्ने विषयमा समेत अवगत गराउँछ । पुस्तकमा लेखकले आफू जिल्ला वन अधिकृत भएर धनकुटा, अछाम, पाल्पा, मोरङ, सिरहा आदि जिल्लामा पुगेका बेला त्यहाँ अनुभव गरेका सहज र असहज पक्षहरूलाई निकै जीवन्त ढङ्गले प्रस्तुत गरेका छन् । हाकिमले जनतासँग हाकिमी शैलीमा हैन मिलेर काम गर्नुपर्नेरहेछ भन्ने लेखकको अनुभव सबै राष्ट्रसेवक कर्मचारीहरूका लागि मार्गदर्शन हुन सक्ने देखिन्छ । सबै क्षेत्र बिग्रियो, सकियो भन्ने अवस्थामा आज हाम्रो देश पुगेको भए पनि सामुदायिक वन क्षेत्रमा भएको काम आज संसारकै लागि अध्ययन र चासोको विषय बनेको छ । यसका लागि इतिहासमा भएका कार्यहरूको दस्ताबेजका रूपमा यो पुस्तकलाई लिन सकिन्छ ।
पुस्तकमा लेखकले वन संरक्षणप्रतिको आफ्नो निष्ठा र समर्पणको मात्र चर्चा गरेका छैनन् राम्रो काम गर्न खोज्ने एउटा इमानदार कर्मचारीलाई प्रशासनले कसरी दुख दिन्छ र त्यहाँभित्र कसरी खुट्टा तान्ने प्रवृत्ति हावी हुन्छ भन्ने कुरालाई पनि प्रस्तुत गरेका छन् । त्यसका अतिरिक्त यस पुस्तकले लेखकको व्यक्तिगत जीवनका कतिपय अन्तरङ्ग पक्षहरूलाई पनि प्रस्तुत गरेको छ । यहाँ अध्ययन र सङ्घर्षका अनुभवहरू छन् । आर्थिक अभाव र पारिवारिक समस्याका कहालीहरू छन् । मातापिता र आफ्नो जन्मभूमिप्रतिका दायित्वका गाथाहरू छन् । त्यसैले यो पुस्तक पढिरहँदा कसैको जीवनी र सङ्घर्षमा आधारित उपन्यास पढिरहे जस्तो, कुनै रोचक र मनोरञ्जक कथा पढिरहे जस्तो, नेपालमा सामुदायिक वनको इतिहास पढिरहे जस्तो, कर्मचारीतन्त्रभित्रका विकृतिहरू पढिरहे जस्तो विविध अनुभूति पाठकलाई हुन्छ ।
पुस्तक लेख्नुको कारणबारे लेखक भन्छन्- “हामी यस जगत्मा जन्मेपछि आफ्ना अनुभव र भोगाइलाई साङ्केतिक रूपमै भए पनि भावी पिढीका लागि कोसेली छोडेरै जानुपर्छ । भलै हामी अल्बर्ट आइन्स्टाइन, विन्स्टन चर्चिल वा लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा नहौँ, हामी प्रत्येक मानवले आफ्नो जीवनमा एक न अर्को प्रकारको अनुभव त सँगालेकै छौँ । केही त सिकेकै छौँ । ती अनुभव र सिकाइलाई आफ्नो देहत्यागसँगै आर्यघाटमा जलाइँदा चितासँगै नष्ट हुनदिनुहुन्न ।” निश्चय पनि लेखकका यी अनुभवहरू भावी पिढीका लागि मार्गदर्शक हुने छन् ।
पुस्तकको पूर्वभागमा केही विशिष्ट व्यक्तिका भूमिकाहरू रहेका छन् । मूलभाग १५ अध्यायहरूमा विभाजित छ । यहाँ लेखकले मुख्य रूपमा आफ्नो वन क्षेत्रको जागिरे अनुभव र केही पारिवारिक जीवन तथा विदेशमा अध्ययन गर्दाका समस्यालाई प्रस्तुत गरेका छन् । पछिल्लो खडमा केही सान्दर्भिक तस्बिरहरूका साथै अन्तिममा सङ्क्षिप्त शब्दसूची तथा सन्दर्भ समावेश गरिएको छ । प्रत्येक अध्यायका सुरुमा अध्ययको विषय सुहाउँदो कुनै महान् व्यक्तिको भनाइ र अध्यायको अन्त्यमा ती अध्यायसँग जोडिएका विभिन्न व्यक्तिहरूका भनाइसमेत राख्नाले पुस्तकको आधिकारिकतालाई पुष्टि गर्ने काम गरेका छन् । अध्यायको अन्त्यमा राखिएको ‘अध्याय विसर्जन’ शीर्षकले उक्त अध्यायको निचोड र आगामी अध्यायको विषयलाई सङ्केत गरेका कारण पाठकलाई थप सहजता भएको छ । बिच बिचमा कतिपय हास्यव्यङ्ग्यात्मक सन्दर्भहरूका साथै केही कविताहरू पनि पुस्तकमा समावेश गरिएकाले पुस्तक अझ रोचक र पठनीय बनेको छ ।
‘अन्तिमको पनि अन्तिम’ शीर्षकमा लेखक लेख्छन्- “सामुदायिक वन देवीदेवताको शिरमा जडित सुन वा चाँदीका कहिल्यै खिया नलाग्ने गहना होइनन् । उपमा नै दिनुपर्दा बरू ती मूल्यवान् अनाज हुन्, जसलाई बिना प्रयोग भकारीमै थन्क्याइराख्दा तिनमा उत्पादनशीलताको गिरावट त हुन्छ नै । यसका अलावा असुरक्षित रूपमा यसै छोड्दा यसले मुसाजन्य वा ढुसीजन्य प्रकोप निम्त्याई प्लेगलगायतका रोगहरूको सङ्क्रमणबाट सारा मानव बस्ती मात्र नभई पर्यावरणमा समेत खतरा सृजना गरी दिन सक्छन् । अर्कातिर सही रूपमा प्रयोग गरेमा भने तिनले तत्कालका लागि जीवन ऊर्जा त दिन्छन् नै, यस अलावा बीजरूपमा प्रयोग गर्दा भविष्यको अन्नबालीको निरन्तर स्रोत बनी समुन्नतिको आधार बन्न पुग्छन् ।” यसतर्फ सबै सरोकारवालाहरूको ध्यान जानु जरुरी मात्र होइन अनिवार्य नै छ । यस यथार्थलाई भुली राजनैतिक वा अन्य बहकाउको भरमा सरकारभित्र र बाहिरका वनका सरोकारवालाहरूले केवल जुँगाकै लडाइँ जारी राखेमा दुर्भाग्यभन्दा केही हात लाग्ने छैन ।
गोविन्द काफ्ले लेख्छन्- जागिरे जीवनका आरोह–अवरोह, खुट्टा तानातान, क्षणिक उन्मुक्ति, प्रमोसन, अप्ठ्यारो परिस्थितिमा पनि उज्यालो आशा, केही चित्त बुझाइ, केही चित्त दुखाइमाथिका संस्मरणले किताबलाई सुन्दर बनाएको छ । ती भोगाइ घतलाग्दा छन् । किताबले भन्छ– सानो खुसीले पनि फुरुक्क हुने र सानो दुःखले पनि कहिलेकाहीं हुरुक्क पर्ने केटाकेटीपनको केही भाव पछिसम्मै रहिरहँदो रहेछ (कान्तिपुर, चैत्र २४, २०८०) ।
वास्तवमै जीवनका अनेक अनुभवहरूको सँगालो हो प्रस्तुत पुस्तक । ठेट र झर्रो खालको भाषाशैली, स्वदेशी र विदेशी परिवेशको चर्चा, नेपालको कर्मचारीतन्त्रका कतिपय सबल र दुर्बल पक्षहरूका साथै जीवनमा ध्यान र योगको महत्त्वलाई समेत प्रस्तुत गर्न यो पुस्तक सफल देखिन्छ । तत्कालीन समयको एउटा दुर्गम गाउँमा जन्मेको एउटा सामान्य बालकले जीवनमा प्राप्त गरेको असामान्य सफलताको यो कथा साँच्चै नै रोचक, पठनीय तथा जानकारीमूलक रहेको छ ।
सिन्धुली जिल्लाको घोक्सिला गाउँमा जन्मेको लजालु स्वभावको, अन्तर्मुखी, बिर्सने बानी भएको एक सामान्य बालक जीवनमा सङ्घर्ष गर्दै कसरी विदेशी विश्वविद्यालयबाट विद्यावारिधि गरेर नेपाल सरको उच्चपदस्थ कर्मचारी बन्न पुग्यो त ? यसको जबाफका लागि पनि यो पुस्तक पढ्नु जरुरी छ । यो पुस्तक नेपालको वन क्षेत्रमा काम गर्ने कर्मचारी, सामुदायिक वनका अभियन्ता, वनविज्ञानका विद्यार्थी तथा प्राध्यापक, राष्ट्रसेवक कर्मचारीका साथै भाषासाहित्यमा रुचि राख्ने सबैका लागि पठनीय र सङ्ग्रहणीय छ । मेरो अध्ययनमा यो पुस्तक आफ्नो विषयक्षेत्रको पहिलो र एक मात्र पुस्तक हो । सिमल प्रकाशन प्रा.लि.ले प्रकाशन गरेको यो पुस्तक ३५२ पृष्ठको छ र यसको मूल्य रु. ५०० रहेको छ ।