तपाईंको परिवारका सदस्य वा आफन्त कोही रिटार्यड या कार्यरत सैनिक हुनुहुन्छ ? या कतै सुन्नुभएको छ सैनिकका स्मृतिहरू ?
यदि छ भने ‘यादको कोलाज ‘पढिसक्दा तपाईंको मगजमा निर्माण हुनेछ आफ्नै यादको कोलाज । जसरी मेरो मनमा – मेरो जिबा भारतीय सैनिक । उहाँलाई लागेछ सैनिकको परिवारलाई धेरै दुख हुन्छ । उहाँले छोरीको सुखका लागि शिक्षक ज्वाईँ रोज्नुभयो ।
खुशी त ममीले पाइरहनुभएको होला तर सुख ? हाम्री योद्धा ममी कहिलेकाहीँ थाक्नुहुन्थ्यो होला जीवनका उकालाहरुमा र सुस्याउँदै भन्नुहुन्थ्यो ‘बिहे त लाहुरेसँग नै गर्ने रछ, मरे नि पाल्छन् बाँचे नि पाल्छन् । ‘कहिलेकाहीँ ममीले छोरीहरूलाई उत्प्रेरित गरेजस्तो लाग्थ्यो । ममीले यो रहर पुरा गर्ने अवसर नपाउनुभएको पनि होइन तर उहाँले छोरीहरूको रहर अघि राख्नुभयो ।
आफ्ना सैनिक बुबाको पल्टन जता जता सरुवा भयो उतै उतै हुर्कनुभयो ममी । जीवनका दुई दशक भारतका विभिन्न भूभागमा बिताउनुभएकी हाम्री ममीका अनुभव हामी तालामुखको घरको माथ्लो तलाको अँगेनामा वरपर बसेर सुन्थ्यौँ । ममीले गाउने हिन्दी गीत, बोल्ने अंग्रेजी लवज, सैनिक विद्यालयका कुरा, मिथुन दा र हेमा मालिनीका किस्सा, श्रीदेविको प्रशंसा यी सबैले हामीलाई खुब आकर्षित गर्थ्यो । युद्धका कुरा, सिपाहीहरू युद्धमा जाँदा परिवारको भय, पल्टनका चाडबाड, फौजीहरूको संघर्ष र सफलता ममीले यी बारे भनिरहँदा हामीले कल्पनामा अनेक दृश्य निर्माण गर्थ्यौँ ।
ठूलो बा, साईँलो बा, दाजु, पुसाजु आफन्त र बाहिर पनि छरछिमेकमा थुप्रै कार्यरत सैनिकहरू हुनुहुन्थ्यो , अहिले रिटार्यड हुनुहुन्छ । अधिकांश भारतीय सैनिक र केही बृटिस सैनिक । कास्मिरी लुंगी, ओखर, जिरा, रमका बुट्टेदार बोटल, लामा टर्च, सानो रेडियो, कालो कम्मल उपहार बनेर आइपुग्थे घर । उपहारसँगै सुनाइन्थे अनेक किस्सा ।
शारदीय बिहानीमा चौराखेतमा धान काट्दा मोहन दाइको मुखबाट सुनिएको कारगीलको युद्धले मुटु ढुकढुक बनाउँथ्यो । शत्रुपक्षलाई पराजित गरी आफ्नो प्रमोशन भएको सुबेदार ठूलोबाको प्रसङ्ग या काकाहरूको देसी पल्टनका उट्पट्याङ, सिपाहीका ती अनुभव औधी भयानक र कौतुहलपूर्ण लाग्थ्यो ।
कारगिलको युद्धमा आफन्त गुमाएको समाचार गाउँमा आयो । सिङ्गो गाउँ स्तब्ध भयो । आफ्नो बाबासँग पल्टन गएकी मेरो उमेरकी साथी रुन्चे अनुहार लिएर गाउँ फर्केपछि हो मलाई ममीका यादहरू रोमाञ्चित लाग्न छोडेको । ‘त्रसित कश्मीर’ले तर्साएको गहिरागाउँ र उजाडिएको मैदानका साइँलादाजुको घर आँखैनेर उभ्याइदियो ।
सिंगापुर, अमेरीका, बेलायत, भारत र नेपाल देश जुन भएपनि अहिले मेरा साथी र मैले पढाएका विद्यार्थी पल्टनमा छन् । यादको कोलाज पढिरहँदा उनीहरूका कुरा सुनिरहेकी छु जस्तो लाग्यो ।’हिउँको घर ‘ पढिरहँदा मैले लेखकलाई सर्लक्कै भुलिछु र सम्झिछु केही समय अघि म त लद्दाखमा छु नि म्याम भनेर मेसेज गर्ने मनोजलाई । यतिबेला मनोजले पनि पार लगाइसके होला ग्लेशियरसँगका सङ्घर्ष र चुनौती ।
यादको कोलाज ‘परेड ग्राउण्ड ‘देखि ‘इतिहासको बाटो हिँड्दा’ सम्म गरी एक दर्जन शीर्षकमा अनुबन्धित छ । पोखरामा क्याम्पस जीवन आरम्भ गर्दै गरेको एउटा ठिटोले सैनिक क्याम्पको यात्रा तय गरेपछि उनले भोगेका भोगाइ, संघर्ष, महसुस गरेका अनुभूति आदिको समष्टी रुप हो यादको कोलाज ।
उसो त सैनिक जीवन अत्यन्तै कठिनाइपूर्ण हुनेरहेछ त्यसैमाथि अझ कठिन हुने रहेछ तालिम अवधि । ‘परेड ग्राउण्ड’ पढिरहँदा एक हिन्दी भनाइ याद आयो – ‘संघर्ष जीवन को निखार देता है। जो जितना संघर्ष करेगा वो उतना ही ज्यादा निखर जायेगा।’ । एउटा युवा सिपाहीमा रुपान्तरण हुने संघर्षशील कोलाज हो यो । यही खण्डमा उनले लेखेका छन् ‘ जीवनलाई जस्तो भूमिमा छोडिदियो त्यस्तै भइजाने रहेछ ।’
परेड ग्राउण्डलाई ढोगेर रेल चढेको सिपाही रोकिन्छ पन्जाबको पठानकोटमा ।’ ब्यारेक र सिपाही’ भित्र योङ सोल्जरका रुपमा पठानकोट र खुरदुवामा आर्जित अनुभवलाई पस्केका छन् लेखकले । यही खण्डमा उनी छुट्टीमा घरदेश आइपुग्छन् । परदेश र घरदेशका अनुभूतिले मन कटक्क बनाउँछ ।
‘सिपाहीकी प्रेमिका ‘र ‘देश फर्केको समय’मा लेखकले वर्णन गर्न छुच्ची गरेको अनुभव भयो । अझ तन्कन सक्नुपर्थ्यो उनी । सायद चाहेनन् ।
‘बारुदको गन्ध’ मा युद्ध छ । युद्धमा विजय प्राप्त उनले एउटा अनुच्छेदमा लेख्छन्
‘हामीले विजय प्राप्त गयौँ । विजयको खुसी पोतिएका हाम्रा अनुहारहरू एक-अर्कासँग मुस्कुराए । यो एउटा जितले दिएको सीमाहीन खुसी हो ।‘
यही अनुच्छेदमा छन केही प्रश्न –
‘जित स्थायी कहाँ हुन्छ र ?
मान्छेले मान्छेको ज्यान लिएपछि मुस्कुराउने हाम्रो खुसीको अन्त्य कहिले होला ?
प्राण लिएर हामी कहिलेसम्म उत्सव मनाउने ?
धरतीको उर्बर भूमिलाई लक्ष्मणरेखा लगाएर हामी दुश्मनीको जोखिम यात्रामा कहिलेसम्म हिँड्ने ?
उत्तर खोजिरहेका प्रश्नहरूले कहिले उत्तर पाउने ?’
यी प्रश्न केवल प्रश्न मात्र नभएर सिपाही मनभित्रको चैतन्यपक्ष लाग्यो मलाई ।
एक सिपाहीको नजरले युद्ध मात्र देखेको छैन । सिपाहीको ह्रुदयले छामेको छ दक्षिण भारतको समुद्री किनारको रमितालाई’ कन्याकुमारीमा‘, हिमान्चलको सौन्दर्यलाई ‘ढल्हौजी’ मा अनि सिक्किमलाई ‘आँखामा आकाश पैतालामा पहाड’ र ‘स्वर्गका साँझहरू’मा । यिनै कोलाजहरूले यादको कोलाजलाई पृथक बनाइदिएका छन् ।
यादको कोलाज एक सिपाहीको आत्मकथा हो । उनले आफ्नो सैनिक जीवनका माध्यमबाट पाठकलाई नेपाली लाहुरे ‘सिपाही’ हरूको संघर्ष, भोगाइ र उतारचढाव सम्म पुराएका छन् ।
जम्मा १२८ पेजको यो किताब एकै बसाइमा पढ्न सकिन्छ । सरल र काव्यिक भाषाका कारण पठनप्रवाहलाई अझ मदत पुग्छ । लेखाइ मादीजस्तै छर्लङ्ग छ । आत्मपरक र आत्मसंस्मरणात्मक शैलीमा लेखिएका यी कोलाजहरू दार्शनिकताको चहकले पोतिएका भने छन् ।
हतियार बोकेको सिपाहीसँग पनि सुन्दर जीवनदर्शन हुने रहेछ, गहिरो आध्यात्मिकता हुनेरहेछ र हुनेरहेछ चैतन्यका रङहरू पनि । उनले आफ्ना अनुभूतिलाई बडो सुन्दर र कौतुहलतापूर्ण ढङ्गले वर्णन गरेका छन् ।
सिपाही भन्दा बित्तिकै कम्ब्याक्ट ड्रेस लगाएर ठिङ्ग उभिएको, हातमा हतियार बोकेर आँखामा आदेश कुरीरहेको, एक खालको क्रुर तस्बिर तपाईंको आँखामा आउँछ भने यादको कोलाज पढ्नुस् । त्यो तस्बिरमा संवेदनाको रङ तपाईंले थप्नुहुनेछ ।
रेणुका जि सी, चपुर