१४ चैत्र, मकवानपुर / –नवसाहित्य अनलाइन । 

एनिमेसन प्रयोग भएको पहिलो नेपाली चलचित्र सलीना

नेपालकै पहिलो एनिमेसन फिल्म ‘सलीना’ को टिजर सार्वजनिक भएको छ । टिजरको सुरूमा “एकादेशमा धेरै समयअगाडि एउटी राक्षसकी रानी थिई….” भनिएको छ । यसबाट के अनुमान गर्न सकिन्छ भने, १९९० को दशकमा भूत, राक्षस, भेम्पायर आदिका रूपमा अनेकन पात्रहरूको प्रयोग भएका हलिउड र तत्पश्चात्का बलिउड चलचित्रको प्रभाव नेपाली चलचित्रमा भर्खरै भित्रिएको पो हो कि ? ‘सलीना’ चलचित्रका केही जानकारीका साथै संसारमा एनिमेसनका रामकहानी आज प्रस्तुत गर्ने जमर्को गरिएको छ ।

०००

एनिमेसनका इतिहास

जेनेसिस, भूडू, डीपडब, मार्ज आदिले पूर्णतया ‘एआइ’ मोडल, पात्र तथा विषयवस्तुहरू तयार गरी चलचित्रमा उतार्ने प्रयास गरिरहेका छन् ।

एआइको विषय थाति राखेर एनिमेसनको इतिहासकै कुरा गर्दा भने १८३२ देखि बहुचित्रहरूलाई चलायमान गराएर-Sequence movement को विकास भएको मानिन्छ ।

यस्तै सन् १९०६ मा पहिलो पटक J. Stuart Blackton द्वारा कालोपाटीमा चकले चित्र बनाएर आँखा तथा आँखिभुइँ हल्लाएर एनिमेसन (म्यानुअल) सुरू भएको थियो । १९०८ मा Humpty Dumpty Circus ले यसलाई केही परिवर्तन गरिदियो ।

सन् १९२३ मा टेलिभिजनको आविष्कार भई १९२८ मा लन्डन र न्युयोर्कबीचमा टेलिभिजनका सिग्नलहरू आदानप्रदान भएपछि टेलिभिजनका प्रोग्रामका साथसाथै कार्टुन भिडियोहरूले व्यापकता पाउन थालेको हो । त्यही समयमा नेपालमा चन्द्र शमशेर प्रधानमन्त्री थिए भने उनले संसारमा झन्डै ३० वर्षअघि बनेको रेडियो प्रयोग गरे र रेडियो प्रयोग गर्ने पहिलो नेपाली प्रधानमन्त्रीका नाममा इतिहासमा नाम लेखाए ।

फेब्रुअरी १०, १९४० मा Warner Bros. को लगानीमा William Hanna र Josheph Barbera द्वारा तयार गरिएको टम एन्ड जेरीको पहिलो कार्टुन (टमको नाम जस्पर) र मेरीबीचको प्लेट र गिलास फुटाउने कार्टुन भिडियोलाई एनिमेसनको कोशेढुङ्गा मानिन्छ । यो कार्टुन श्रृङ्खला हालसम्म निर्माण र सञ्चालनमा रहेको छ ।

१९७५ मा George Lucas ले विशेष प्रकाशको माध्यमले विभिन्न असर (effects) हरूद्वारा भिडियोलाई प्रभावित बनाए भने १९७६ मा Westworld चलचित्रमा पहिलो पटक कम्प्युटर एनिमेसन भएको पाइन्छ । विण्डोज सफ्टवेयरको सुरुवातीदेखि नै चित्रात्मक रूपमा प्रयोग हुने 3D Wire-frame animation त कम्प्युटर प्रयोगकर्ताहरूले अहिले पनि प्रयोग गरी नै रहेका छन् । यसको विकास पनि आजभन्दा ५१ वर्षअघि नै भएको थियो ।

सन् १९९५ को Pixar द्वारा निर्मित Toy Story पहिलो पूरा लम्बाईको कम्प्युटर एनिमेटेड चलचित्र हो । जसलाई George Lucas ले बनाएका थिए भने पछि उनले एप्पलका सहसंस्थापक स्टिभ जब्सलाई बेचिदिए भने सोपश्चात् डिस्नेले यसलाई किनेको हो ।

एनिमेसनको वर्तमान अवस्था

एनिमेसन भिडियोको दुनियाँमा वाल्ड डिस्नेलाई बिर्सनै सकिँदैन । वाल्ट डिज्नेको कार्टुनले एनिमेसनलाई निकै चर्चामा पुर्‍याएको थियो । सन् १९२३ मा स्थापना भएको वाल्ड डिस्ने कम्पनी हालसम्म सक्रिय सञ्चालनमा रहेको सबैभन्दा पूरानो एनिमेसन कम्पनी हो । यसरी सुरू भएको एनिमेसन, कम्प्युर हार्डवेयर र सफ्टवेयरका प्रविधिमा भएको चरम विकाससँगै सन् २००४ मा The Polar Express सम्म र अझ २००९ मा अवटार चलचित्रको निर्माणसम्म आइपुग्दा भने यसको विकासले आकाश छोएको पाइन्छ । इतिहासमा केही चित्रहरूको चाल, आवाजविहीन (silent feature) भिडियो हुँदै आवाज र रङहरूको संयोजन गरेर वास्तविक रुपजस्तै उत्पादनका रूपमा आज 3D, 4D, CGI (Computer Generated Imagery), AR (Augmented Reality), VR (Virtual reality), AI (Artificial Intelligence) सम्मको प्रयोगको मध्य समय रहेको छ ।

०००

हामी कहाँ छौँ ?

फेरि ‘सलीना’ कै कुरा । ‘सलीना’ को भिडियोमा कम्प्युटर प्रोग्रामको मद्दतले एनिमेसन गरिएका पात्रहरू रहेका छन् । तेजसराज जोशीद्वारा निर्देशन गरिएको यस चलचित्रलाई उनका साथै श्रुती श्रेष्ठले उत्पादन गरेका हुन् भने शिव पुरी र श्रुती श्रेष्ठ यसका सम्पादक रहेका छन् ।

नेपालमा पहिलो एनिमेसन चलचित्र प्रदर्शनको तयारी हुँदै गर्दा साइबर उद्योगमा एआइको व्यापकता बढिरहेको तथ्य लुकाएर लुक्दैन । यतिखेर चलचित्रमा पनि एआइ मोडल, अन्य पात्रहरू, एआइ जेनेरेटेड स्क्रिप्ट, अडियो र भिडियो निर्माणको बाढी नै आइसकेको छ । संसारभर एआइले मानव श्रमको अवमूल्यन भइरहेको र यसले भविष्यमा बेरोजगारीको ठूलो सङ्कटसम्म बेहोर्न सक्ने सम्भावनाबारे बहस भइरहेका छन् ।

त्यसो त एआइद्वारा तयार गरिएको पहिलो नेपाली मोडल आभा हुन् जसलाई नारायण श्रेष्ठले तयार गरेका हुन् । संसारका अधिकांश आइटी कम्पनीहरू एआइतर्फ आकर्षित भइरहेको समयमा नेपाली चलचित्र उद्योगले पनि यसलाई पछ्याउने सम्भावना रहन सक्छ । भविष्यमा एआइ पात्रहरू अभिनित नेपाली चलचित्रहरू पनि बन्लान् । यता केही नेपाली चलचित्रहरूमा केही अंशमा एनिमेसनको प्रयोग यसभन्दा धेरै अघिदेखि हुँदै आएको भएतापनि पूर्णत एनिमेसन प्रयोग गरिएको छ । जहाँ एक भीमकाय जनावरसँगको लडाइँ प्रस्तुत गरिएको यस चलचित्रमा योद्धा राजकुमारीलाई मूख्य पात्र बनाइएको छ । फिल्ममा राक्षस्नी, कार्टुन, सुहानालगायतका पात्रहरू समावेश छन् ।

१२ चैत्रमा ओयसआर डिजिटलद्वारा सार्वजनिक केही भिडियोहरूमा विदेशी एनिमेसन चलचित्रमा देखाइने ड्रागनजस्ता जीवले एक जोडी युवालाई लखेटिरहेको देख्न पाइन्छ भने भीमकाय चमेरा जस्ता जीवले समेत पछ्याइरहेको देखाइएको छ । भिडियोमा ड्रागन बनेको, नक्सा भेटिएको, अरूको शक्ती प्रयोग गरिएको जस्ता वाक्य र दृष्यहरू हेर्न पाइन्छन् ।

सार्वजनिक टिजरमा आफूलाई बानर राजका रूपमा चिनाउने पात्रदेखि नेपाली पोसाकमा सुशिल नेपाल बताउने पात्रसम्म अनि मठमन्दिरहरू, हिमाल, पहाड, जीवित देवी कुमारी, सङ्कटका लागि हतियारको सीप सिकाइ आदि प्रदर्शन गरिएको छ । यस्तै भिडियोमा देवादिदेव महादेवको कृपाले राज्यमा राजकुमारी जन्मिएको तथा भविष्यवाणी पूरा भएका कुराहरू छन् । जहाँ भनिएको छ “उनी एक महान र बहादुर राजकुमारी हुनेछे ।” साथै धर्तीमा सङ्कट आउँदा जोगाउने विषय उल्लेखित छन् । टिजरको अघिल्लो भिडियो युट्युबमा झन्डै १ लाख पटक हेरिएको र मिश्रित रूपमा प्रतिक्रियाहरू प्राप्त भएको छ भने ओयसआरले ‘फाइनल भिडियो टिजर’ पनि अपलोड गरेको छ । जसमा अपेक्षित प्रतिक्रिया भने प्राप्त भएको छैन ।

न्युज २४ का कार्यक्रम प्रस्तोता राज श्रेष्ठले सोधेको एक प्रश्नमा पात्र सलिनाले यो फिल्म बन्नका लागि ६ वर्ष लागेको र यो फिल्ममा इमोसन, ड्रामा, कमेडी, विशेषतः बच्चाहरूले कार्टुनलाई मन पराउने विचार प्रस्तुत गरिएको छ । यस्तै भ्वाइस अफ नेपालका कार्यक्रम प्रस्तोता सुशिल नेपालले सोधेको प्रश्नमा दिनमा १८ घन्टासम्म काम गरेको पात्र सलिनाले बताएकी छिन् । साथै उनले भनेकी छिन्- “पहिलो फिल्ममैँ एक्सन सिन गर्न पाउँदा एकदमै खुसी लाग्यो ।” सलिनालाई मनपर्ने पात्र भने सुहाना हुन् । अर्का दुइ सिङ् भएका पात्र (कार्टुन चरित्रका) भ्वाइसको अडिसनमा आउने बताएका छन् भने सुशिलको साथी तेजसलाई भनेर आफ्नो लामो रोल बनाउन अनुरोध गरेका छन् । उनी आफूलाई अहिलेको ‘असिस्टेन्ट गुन्डा’ को रोलले आफूलाई कम कमाइ हुने गुनासो निकै रमाइलोका साथ गर्ने प्रयास गर्दछन् । भ्वाइसको अडिसनमा आउने वाचा गरेका कार्टुन पात्र आफ्नो चर्चा बढी हुनुपर्ने र त्यसका कारण विज्ञापनबाट पैसा कमाउने इच्छा भएको बताएको छ । सोधिएको थुप्रैमध्ये एक प्रश्नमा राक्षस्नी पात्रका रूपमा रहेकी खलनायिका भन्छिन्- “Definitely Sanjay Datta is a good looking guy, can I get his number?”

यसरी हेर्दा नेपाली चलचित्रले एनिमेसनलाई विश्व बजारले प्रयोग गरेको दशकौँअघिको प्रविधिलाई प्रयोग गर्दैछ भने चन्द्र शमशेरभन्दा हामी धेरै अगाडि रहेका छौँ भन्ने पुष्टी हुन आउँछ । यसर्थ एनिमेसन र एआइको फ्युजन गर्न सके एउटा चलचित्र बनाउँन ५ वर्ष कुर्नु पर्दैन । ५ वर्षमा अत्याधुनिक प्रविधि प्रयोग गरेर अन्तर्राष्ट्रियस्तरमा बिक्री हुन सक्ने चलचित्र निर्माण गर्न सकिन्छ ।

एनिमेसनबाट संसारभर चर्चा पाएका चलचित्रहरू

यसबीचमा ‘फ्रोजन’, ‘अप’, ‘स्पाइडर म्यान’, ‘मोना’, ‘लुका’ देखि उच्च बजेटको ‘अवटार’ सम्म आइपुग्दा हलिउड चलचित्रले एनिमेसनको पूरापूर प्रयोगमा निकै फड्को मारेको पाइन्छ । त्यसो त लामो समयअघिदेखि हलिउडदेखि बलिउडका चलचित्रहरूमा धेरथोर स्थान त एनिमेसनले पाइरहेकै छ । ऋतिक रोशन अभिनित चलचित्र ‘कोही मिल गया’ मा एलियन रजनिकान्त अभिनित ‘रोबोट’ चलचित्रमा प्रयोग भएका एनिमेसनमार्फत् निकै चर्चा बटुलेको थियो । यता पहिलो नेपाली एनिमेसन चलचित्र सलीना ५ वर्ष समय लगाएर बनाइएको भनिएको छ । यसले दर्शकका ध्यान कत्तिको तान्न सक्छ, त्यो भविष्यले नै बताउला ।

अब एआइको प्रयोग

यतिखेर आइबिएम, माइक्रोसफ्ट, गुगलदेखि संसारलाई नेतृत्व गर्ने साइबर उद्योगहरूमा भारतीय र भारतीय मूलका व्यक्तिहरू रहेको सत्यलाई नकार्न सकिँदैन । यस अवस्थामा सरकारले सूचना सञ्चार क्षेत्रमा लागि परेका नेपाली युवालक्षित कार्यक्रममार्फत् नेपाललाई संसारसँग चिनाउने राम्रो मौका पनि रहेको छ । प्रतिस्पर्धाको यो समयमा शिक्षा, सञ्चार, उद्योग, विज्ञानसँगै मनोरञ्जनको क्षेत्र नेपाली चलचित्र उद्योगले समेत एआइको प्रयोगमा समय र बजेट खर्चन ढिला गर्नु किमार्थ उचित होइन । शिक्षक, विद्यार्थी, रिसर्चर अनि कन्टेन्ट क्रियरहरूसम्मलाई च्याट जिपिटी, जेमिनी, बार्ड जस्ता च्याटबोटको प्रयोग अब सामान्य बन्दै गइसकेको छ । केही शब्दका अल्गोरिद्‍मकै भरमा bing को एआइ इमेज क्रियटरदेखि तुरून्तै नतिजा निकाल्ने मोबाइल एप्लिकेसनहरू चलाउँदै दङ्ग पर्दा नपर्दै भिडियो कन्टेन्ट पनि बनाउन सकिने थुप्रै प्लेटफार्महरू खुलिसकेका छन् ।स्वास्थ्य, शिक्षा, वित्त, विज्ञानदेखि उपभोक्तालाई सेवा दिने कामसम्म एआइ प्रयोगले संसारलाई दोस्रो विश्वमा पुगेको आभास गराउन सकिन्छ ।

निश्कर्षमा

रेनमेकर स्टुडियो एनिमेसन तथा भिज्युअल इफेक्ट्स एकेडेमीद्वारा प्रस्तुत गरिएको गरिएको चलचित्र सलिना आगामी शुक्रबारदेखि सार्वजनिक प्रदर्शनमा आउँने बताइएको छ । फिल्ममा प्रयोग भएका एनिमेसन, विषयवस्तु, हलिउड र बलिउडसँग तुलना गरेर सुझाव दिँदै गरौँला । मनोरञ्जनका क्षेत्र गेमिङ, चलचित्र, सूचना सञ्चारका क्षेत्र, स्वास्थ्यदेखि अनुसन्धानसम्म एनिमेसनले कमाल गरेको छ ।

यसका साथसाथै संसारभर प्रयोग भएका एआइका कमजोरी खोज्दै गरौँला, यतिखेर एआइ प्रयोग गरी लेखिएका पुस्तकहरू संसारभर सर्वाधिक बिक्रीको सूचीमा छन् भने एआइ प्रयोगले हाम्रै बौद्धिक क्षमतालाई सहयोग गर्ने र नतिजामा अझ उत्कृष्टता ल्याउने हुँदा लेखन, चित्रकला, चलचित्रमा यसको प्रयोगलाई नकार्न सकिँदैन ।  बरू अन्तर्राष्ट्रले प्रयोग गरिरहेको अत्याधुनिक आविष्कारले हाम्रो मौलिकपनलाई बिर्सन भने हुँदैन ।

(संप्रस)

सन्दर्भ सामग्रीहरूः

→ The Solomon Society, Youtube

→ Videocaddy

→ Chat GPT

→ Wikipedia

१४ चैत्र, मकवानपुर / –नवसाहित्य अनलाइन । विश्वभरिका लेखक तथा साहित्यकारहरूलाई एकै ठाउँमा जमघट गराउने उद्देश्यका साथ अन्तर्राष्ट्रिय प्रगतिशील काव्य गोष्ठी हुने भएको छ । प्रगतिशील लेखक सङ्घको आयोजनामा हुने सो गोष्ठी नेपालको पर्यटकीय जिल्ला इलामको श्रीअन्तुमा ज्येष्ठ १२ गते हुने भएको छ ।

प्रलेसका महासचिव डा.देवी दुलाल क्षेत्रीद्वारा हस्ताक्षरित प्रेस वक्तव्य अनुसार नेपालको साहित्यलाई विश्व स्तरमा चिनाउने तथा अन्य देशका प्रगतिशील साहित्यबाट नेपालका साहित्यकारले सिक्न नै काव्य गोष्ठी आयोजना गरिएको बताइएको छ । विश्व स्तरका प्रगतिशील साहित्यकारहरूको सिर्जनालाई प्रस्फुटित गर्ने उद्देश्यका साथ व्यापक तयारी तथा प्रचार प्रसार पनि चलिरहेको आयोजकले जानकारी गराएको छ ।

जारी विज्ञप्ति अनुसार गोष्ठी भन्दा एक दिन अगाडि ज्येष्ठ ११ गते सङ्घको परिषद् बैठक समेत आयोजना गरिएको छ । सो बैठकमा सम्पूर्ण केन्द्रीय सदस्य, परिषद् सदस्य तथा सल्लाहकारहरूको उपस्थिति रहने छ ।

गोष्ठीको अवसरमा प्रलेस २९औँ रारा विशेषाङ्क समेत लोकार्पण गरिने आयोजकले बतायो ।

चैत्र १४,चितवन । नव साहित्य अनलाइन मकवानपुर 

कविडाँडा साहित्य समाज, चितवनद्धारा बितरण गर्दै आएको सुवर्ण–तुलसी काव्य पुरस्कार–२०८० बाट आख्यानकार सरुभक्त सम्मानित हुने भएका छन् ।

कविडाँडा साहित्य समाज, चितवनको गत फागुन १६ गतेको बैठकद्वारा यस वर्षको कविडाँडा सुवर्ण–तुलसी काव्य पुरस्कार–२०८० वरिष्ठ कवि तथा आख्यानकार सरुभक्त श्रेष्ठलाई समर्पण गर्ने निर्णय गरिएको आयोजकले बताएका छन् ।

रु. पचास हजार पुरस्कार राशीको सुवर्ण–तुलसी काव्य पुरस्कार–२०८०  वरिष्ठ कवि तथा आख्यानकार सरुभक्त श्रेष्ठलाई  आगामी चैत्र २४ गते समर्पण गरिने कविडाँडा साहित्य समाज, चितवनका अध्यक्ष एल. बि. क्षेत्रीले जानकारी दिएका छन् ।

सरुभक्त लामो समयबाट संरक्षण कविता आन्दोलनको नेतृत्व गरीरहनुभएको छ भने उनी मदन पुरस्कारलगायत दर्जनौँ पुरस्कारबाट समेत सम्मानित भइसकेका छन् ।

पहिला – पहिला आमा रात भर
काेल्टे फेरि रहनु हुन्थ्यो
चुर खाइ रहनु हुन्थ्यो
एक्लै मन सङ्ग कुरा गर्दै बरबराइ रहनु हुन्थ्यो

आफ्ना पट्यार लाग्दा रातहरुलाइ
कहिले ढिकी भरि कुट्नु हुन्थ्यो
कहिले जाताे भरि पिस्नु हुन्थ्यो

र झिसमिसेमै उठेर आखामा अर्धाे कल्चाे सपना मिच्दै
मेलाेमा लाग्नु हुन्थ्यो ।

आमाकाे आदत देखि दिक्क
म कराउथे
– रात भर भुत जस्तो जाग्नु हुन्छ
– कति चुर खानु भएको हाेला
– खानामा ध्यान दिनु थि र सिजवामा होइन
– कि छाडेर गएको बुवाकाे याद

आमा आफ्ना चिसा आखाहरु पुछ्दै
सुस्तरी फुसफुसाउथिन
– छाेरा तलाइ पछि थाहा हुन्छ

आज घरब्यबहारकाे जुवा मेरो काधमा परेको छ
जाेत्नु छ मैले सिङ्गो धर्ति
र राेप्नु छ जीवन गह्रा – गह्रा

अचेल आमा मेरा अनिन्दा आखाहरु देखेर
मलाई सम्झाइ रहनु हुन्छ
– छाेरा पिर नलिइ मान्छेकाे दु: ख त
मरे पछि मात्रै सकिन्छ ।

उसाे भए म बाच्न चाहान्छु ।।

मिक्लाजुङ माेरङ ।

मङ्सिर महिनामा,
भित्र्याएकी हुन्
जस्ताघरे बज्यैले जेठी बुहारी ।

बुहारी मात्रै होइनन्
भित्र्याएकी हुन् उनले
भान्छा चलाउने एक ‘अटोमेटिक मेसिन’
भित्र्याएकी हुन् उनले
घरभरीका लुगा धुने ‘वासिङ’ मेसिन
भित्र्याएकी हुन् उनले माइतीबाट
कोशेली ओसारीरहने ‘मालदार बुहारी’ ।

भित्र्याएकी हुन् एउटो ‘रोबोट’
– जो गर्मीभन्दा गर्मी समयमा
ढिँडो ओढाल्दै अगुल्टो ठोस्ने होस्
– जो ठिर्रोभन्दा ठिर्रो समयमा
पतिदेवलाई ओछ्याउनमैं चिया पुर्‍याउने होस् ।
खानाका लागि कुराउने नहोस्
बरू आधारातसम्म कुर्ने होस् ।

अब,
छिमेकीले गुनगान गाउनेदेखि
घरका कुरो सुनसान बनाउनेसम्म
अनि
ससुराका लुगादेखि सासुआमाका गोडासम्म
ध्यान पुग्नुपर्ने थियो बुहारीको ।

भनिन्थ्यो-
जो मुख लाउने नहोस् तर
झाडु-पोछा लाउने होस् ।
०००
त्यो समयबाट गुज्रिएर गाउँहरू
दिनानुदिन सहर हुँदै गएपछि
घरमा अवसरहरू भित्रिन थालेका छन्
जेठी बुहारीले सासुबाट खेप्ने बुहार्तन
बाँडिएका हुन् उही दिनदेखि
– अफिसमा जागिरेका रूपमा
– भान्छामा भान्छेका रूपमा
– गोठमा गोठालोका रूपमा
– खेतबारीमा मजदुरका रूपमा
– ड्राइक्लिनर्सका रूपमा
ध्यान पुग्नुपर्नेछ
– आइरनमा, क्रिजमा
– स्टोरमा, फ्रिजमा
अनेक अनेक कित्ता कित्तामा
०००
यस अर्थमा पनि सासुआमै
‘रिटायर्ट’ बुहारी बनिसकेपछि
जेठी बुहारी बढ्तै खुशी देखिन्थिन्
फुली थपिएको प्रहरीजस्तो
बढुवा भएको शिक्षकजस्तो
पदवी दिइएको मजदुरजस्तो
घरभित्रै बढुवा हुन्छिन् जेठी बुहारी
अर्थात्
‘सिनियर हाउसवाइफ’ ।

संप्रस पौडेल