- नवसाहित्य
नवसाहित्य डटकम
समाचार प्रमुखः नवसाहित्य
सुशासन कायम गर्ने बेग्लै निकाय हुँदाहुँदै लेखकले प्रश्न मात्रै उठाउने हो वा समाधान पनि गर्ने हो ? भन्ने सवालमा जवाफ दिँदै लामाले प्रश्न उठाउनु आवश्यक छ तर लेखकको काम महापण्डित बन्नेचाहिँ होइन भन्दै कुमारी लामा र प्रस्तुतकर्ता निमेष निखिलबिच वार्ता सुरू भयो ।
निबन्धकार लामाको निबन्ध सङ्ग्रह दर्ज्यु संलापमाथि हेटौँडामा विमर्श कार्यक्रम सम्पन्न भएको छ । कार्यक्रममा समीक्षक निमेष निखिलका सवालमा निबन्धकार लामाका जवाफमार्फत् निबन्धले लिँदै गरेको मोड, लेखन अभ्यास र उठाइएका विषयवस्तुमाथि बहस गरियो ।
६० को दशकदेखि पढ्दै आएकोमा लामाका लेखन पठनपश्चात् स्वच्छन्दतावादी निबन्धकारका रूपमा लिएको समीक्षक निखिलले बताउँदै गर्दा लामाले महिला अनि तामाङ समुदायका विषयमाथि उठाएका विषयवस्तुमार्फत् दाबी गरिएको बताउनुभयो ।
आफ्नै समुदाय तथा पृष्ठभूमिका पात्रहरूलाई कृतिमार्फत् उठान गर्नुको कारणबारे सोधिएको सवालमा लामाले आफू हुर्केको पृष्ठभूमिमा रहेका भुइँमान्छेहरूको विद्रोहका विभिन्न तरिकाहरूलाई निबन्धात्मकरूपमा ल्याउँदा अझै फराकिलो दायरा बन्न गएको उहाँले जानकारी दिनुभयो ।
चिपका आन्दोलनमार्फत् पर्यावरणका मुद्दा, श्रवण मुकारूङ, हेनरी डेभिड, इमर्सन, डेभिड थोरोलगायत पात्रमार्फत् कविता वाचनका कुरा, स्थानीय बिऊबिजन आदिको रक्षामाथि लेखन गर्दा प्रकृति, आफ्नोपन, परम्परागत प्रविधि र सोको पहिचानसँगै भविष्यको चिन्तामा सन्दर्भ स्रोतहरूका राम्रो अध्ययन गरिएको निबन्धकार लामाले बताउनुभयो ।
अभावबाट उम्कन धर्म परिवर्तन, यौनजन्य तथा अन्य प्रकारका, भारतमा बेचिएका नेपाली चेलिबेटी आदिबारे विषय उठान गर्दा हिजो र आजमा शोषण, दमन, उत्पीडनको शृङ्खलामा भिन्नता आएको वा परिवर्तन भएको हो ? भन्ने निखिलका प्रश्नमा लामाले संविधानले छोरीलाई अंश र वंशको अधिकार दिँदैमा व्यवहारमा परिवर्तन धेरै नभइसकेको बताउनुभयो ।
महिलालाई शरीरदेखि शरीरसम्म उठाएका मुद्दा, वर्गीय विभेद, घरभित्रै गुम्सिएका समस्या, जात, धर्ममा अल्झाएर राखिएको उहाँले जिकिर गर्नुभयो ।
‘चियाको गिलास’ निबन्धमार्फत् दलित पात्रले गिलास पखाल्दै घोप्ट्याउनुपर्ने खत्रिगाउँको वर्तमान अवस्थामा ती पात्र चिया खान जानै छोडेका भन्दै परिवर्तन जति हुनुपर्ने उति नभएकोतर्फ सङ्केत गर्नुभयो ।
भारतका रेडलाइटमा नेपाली महिला बिक्री हुने विगतको शैली परिमार्जन भएर वैदेशिक रोजगारीका नाममा नेपालमैँ, भारत हुँदै दक्षिण अफ्रिकासम्म पनि बिक्री भइरहेकाले अन्तर्यमा समयसँगै परिवर्तन हुनुपर्ने जति नभएकाले परिवर्तन मान्न नसकिने उहाँले बताउनुभयो ।
सम्पादक निमेष निखिलले ६० को दशकमा ‘अक्षय अक्षर’ मा छापिएको रचना पढेपछिको एक प्रश्न – निबन्धकारले अध्ययनका क्रममा वैदेशिक बसाईमा रहँदाको यात्रा संस्मरण आउन सक्ने वा नसक्ने ? भनी सोधिएको सवालमा लामाले यात्रा संस्मरण नै नलेख्ने तर आफ्ना लेखनहरूमा यात्राका अंशहरूले नै त्यसलाई परिपूर्ति गरिरहेको जवाफ दिनुभयो ।
कान्छी तामाङ पात्रको जीवन आफ्नोलागि प्रेरणादायी रहेको र उनको सङ्घर्षका कथालाई नै हालको किताबमा तेस्रो पटक समेट्दै देहान्तका कारणले टुङ्ग्याएको बताउनुभयो । जसमा निखिलले आफूले पढेको कुनै कृतिमा यस्तो शैली नभेटिएको र ‘सिक्वेल’ का रूपमा यो नौलो प्रयोग रहेको आफूले पाएको बताउनुभयो ।
पारिजातबाट प्रभावित भएर ‘हरियो पर्दा’ तथा शङ्कर लामिछानेको ‘दृश्य दृष्यांश’ मार्फत् उठान गरेझैँ ‘जीवनका सङ्गत’ खोजिने उपक्रममा प्रभावित भइ लेखिएको हो भन्ने प्रश्नमा लामाले “लेखनमा कुनै पनि कुरा नयाँ छैनन् भन्ने कुरामा विश्वास गर्दै एल्भियटको ‘ट्रेडिसनल एण्ड इन्डिभिजुअल ट्यालेन्ट’ लिँदा सुशुप्त मस्तिष्कमा प्रवाहलाई ग्रहण गर्दै आफ्ना कुराहरू समेत जोडिन सक्ने हुँदा त्यसलाई उहाँले स्वीकार गर्दै पाठकले लेखनमा ‘कुमारी/लेखकीय’पनलाई समेत भेट्दा आफू खुसी हुने बताउनुभयो ।
निखिलले गोपाली, तामाङ समुदायले भीमफेदिबाट गाडी बोक्ने, नुवाकोटतिरबाट नानी सुसारे ल्याउने, दरबारमा कामदारका लागि महिलालाई ल्याइने विषय पढ्दै आउँदा त्यो कहाली लाग्दो अवस्थाबारे सोध्दा आफूले प्रामाणिक कागजात अध्ययन गरेर नै न्यून पारिश्रमिकमा तामाङहरूको शोषण भएको, ज्यान मास्न नै सकिने बिगतको कानूनी व्यवस्था (मासिन्या) ले राजनीति, शिक्षा, अर्थमा यो जातिमाथि विगतदेखि नै दमनका शृङ्खला रहेकोले पात्रहरूमा तामाङहरूकै बाहुल्यता रहेकोले समेत पुस्तकको नाम ‘दर्ज्यु संलाप’ राखिएको लेखक लामाले बताउनुभयो ।
पुस्तकमा काव्यात्मक भाषा, ‘थिएछ’, ‘सिरिक्क’, गुल्डुङगुल्डुङ’ जस्ता अमानक शब्द, बक्रोतिका साथै सम्भवत: मातृभाषाका कारण पनि केही व्याकरणीय त्रुटी र सम्पादकीय कमजोरीसमेत रहेकाले आउँदो संस्करणमा सुधारको अपेक्षा वार्ताकार निखिलले गर्नुभयो ।
लामाले पुस्तकका त्रुटीलाई सुधार्दै पाठक प्रतिकृयामाथि जवाफ दिनुभयो । कवि यश लामाले भान्छाभान्छामा भित्रिएको पूँजीवादबारे उठान भएको र नेपालीहरूले जीवन सामान्य तवरले जिउन सक्ने हुँदाहुँदै हामीले कमाइरहेका चिजहरू फेरि उतै पठाइरहेको भयावह स्थितिबारे उल्लेख भएको बताउनुभयो ।
कवि सुबास सजलले ‘दर्ज्यु संलाप’ भित्रको शीर्ष निबन्ध पढ्दैगर्दा लेखक लामा आफ्नो भाषामा अझै बलियो हुनुपर्ने तथा भट्टी सञ्चालक, ड्राइभर, खलासी, भरियाभन्दा माथि उठ्न सक्नुपर्ने लेखकको लेखन र काम गर्न किन लाज मानेको भन्दै प्रश्न गर्दा दोहोरोपन देखिएको हो कि भन्ने सवाल राख्नुपर्छ ।
त्रिशुली पारी, काँठवरिपरि, सुनकोशीपारीका तामाङका भाषामा फरकपन रहेका बताउँदै राक्सिराङ गाउँपालिका उपाध्यक्ष बनस्तम थिङले इसाइ धर्म व्यापक बढ्दै गइरहेकोले पनि तामाङ धर्म, संस्कृति, चालचलनमाथि नै सङ्कट आइरहेको तर मिथकका रूपमा तामाङ शब्दहरू प्रयोग हुने गरेकाले पनि तामाङ शब्दकोषको आवश्यकता परेको साथै यस निबन्ध सङ्ग्रहमा ती शब्दहरूको राम्रै सङ्कलन भएकाले पनि कृति अझै सुन्दर रहेको बताउनुभयो । उहाँले सो निबन्ध सङ्ग्रह आजभन्दा २० वर्षअघि नै पढ्न पाएको भएको समाज अझै परिवर्तन हुनसक्ने अपेक्षा गर्नुभयो ।
किताबघर हेटौँडा र ‘आह्वान’ को संयुक्त आयोजनामा भएको कार्यक्रममा आख्यानकार उमा सुवेदीले ‘आह्वान’ का गतिविधिबारे जानकारी गराउनुभएको थियो । कार्यक्रमलाई सञ्चारकर्मी तथा किताबघरका सञ्चालक छवि अनित्यले सहजीकरण गर्नुभएको हो ।
