सामान्यतयाः साहित्यिक कार्यक्रम भन्नेवित्तिकै रचना, पुस्तक वा यस्तै विषयवस्तुमाथि आधारित रही रचना वाचन, पुस्तक विमोचन, पुस्तकमाथि विमर्श, पुरस्कार समारोह, समीक्षात्मक टिप्पणी, वहस आदि भन्ने बुझिन्छ । बन्द कोठा वा खुला स्थानमा पाठक स्रोताहरूलाई लक्षित गरी रचना वाचन गर्ने गरिन्छ । प्रविधिको चरम विकासले आजकाल अनलाइन प्लेटफार्ममार्फत् रचना वाचन गर्ने, अडियो/भिडियो तयार गरी सार्वजनिक गर्ने, युट्युव/फेसबुक/जुम आदिमार्फत् लाइभ प्रशारण गर्ने जस्ता कार्यहरू नेपालमा पनि यथेष्ट बढिरहेका छन् ।
कार्यक्रमहरूमा अग्रभागमा बस्ने व्यक्तिहरूबीच होडबाजी र रचना सुन्ने स्रोता/दर्शकको अभाव सबैभन्दा ठूलो समस्या बनिरहेको छ । साहित्यिक कार्यक्रमहरूमा सर्जकहरूले ध्यान दिनैपर्ने विषयहरू निम्नानुसार हुन सक्छन्ः
१. प्रमुख अतिथी नबनाए कार्यक्रममा अनुपस्थितः
आफ्नो रचना सुनाउनु पर्ने भएकोले उपस्थित हुने समूह पनि हुन्छन् । कोही कोही त रचना सुनाउन नपाइने थाहा पाएपछि कार्यक्रमबाटै बाहिरिने हुन्छन् । यतिसम्म त देखिरहेकै भोगिरहेकै हो, केही व्यक्तिहरू ‘प्रमुख अतिथी’ वा ‘विशिष्ट अतिथी’ जसलाई अग्रभागमा माला, खादा लगाएर विशेष व्यक्तित्वका रूपमा राखिन्छ, ती पदहरूमा नियुक्त हुन नपाए नआउने गरेका पनि हुन्छन् । त्यस्ता व्यक्तिहरू तोकिएको अतिथी बन्न नपाउँदा कार्यक्रममा अनुपस्थित भएका यथेष्ठ उदाहरणहरू सबैजस्ता कार्यक्रम आयोजकहरूसँग हुन्छन् । त्यस्ता साहित्यिक सर्जकबाट नवपुस्ताले के सिक्ने ? यो ज्वलन्त विषय हुनसक्छ । यसैले ढिला आउने अतिथीलाई नकुरिकन आयोजकले कार्यक्रम सञ्चालन गरिदिने परम्परा सुरू गरे भने अतिथीहरू समयमैं उपस्थित हुन बाध्य हुनेछन् । नभए अतिथी बस्नका लागि सीटको कमी कहिले पो भएको छ र ?
२. साहित्यिक कार्यक्रममा अप्रासङ्गिक व्यक्तिको आतिथ्यताः
साहित्य रचना गर्नेहरूभन्दा अन्य क्षेत्रका व्यक्तिहरूको आतिथ्यता पनि नौलो नै पाइन्छ । साहित्य रचना नगर्ने, पुस्तक नपढ्ने, अन्य समयमा वहस विमर्शमा सहभागी नहुने र प्रायः बारम्बार आइरहने स्रोता/दर्शकले नचिनेका राजनीतिक, सामाजिक, आर्थिक क्षेत्रका व्यक्तित्वहरूले आसन जमाउन पुग्छन् । यसलाई खराबै नठाने पनि चिनेका साथीभाइ भेटेकाले आज प्रज्ञामा छिरौं न त भनेर छिरेका व्यक्तित्वको ‘सामाजिक हैसियत’ का कारण वा कार्यक्रममा लगानीका कारण वा आयोजकको व्यक्तिगत सम्बन्ध आदिका कारण उनीहरूले यो स्थान प्राप्त गर्दछन् ।
३. साहित्यिक कार्यक्रमहरूको समयः
यो सबैभन्दा ज्वलन्त विषयको रूपमा रहिरहेको छ । प्रायः समयका सम्बन्धमा सिर्जित समस्या यस्ता हुन्छन्- ११:०० बजेको कार्यक्रम न्यून उपस्थितिका कारण १२:०० बजे पुग्छ । प्रमुख अतिथीको व्यस्तता । कुनै कार्यक्रममा प्रमुख अतिथीको बेफुर्सतीका कारण अब १ घण्टामा आउन भ्याउँछु भनेपछि कुर्नैपर्ने ठान्ने आयोजकको बाध्यता । दर्शक/स्रोताको न्यून उपस्थिति । सर्जक, समालोचक, बहसकर्ताको ढिलाई ।
कार्यक्रम १ घण्टा ढिलो भएपछि सकिँदा पनि १ घण्टा पर जाने नै भयो । त्यहीमाथि बीचमा गैरसाहित्यिक व्यक्तित्वको अग्रभागमा बसाइका कारण बोल्नका लागि समय दिनैपर्ने नत्र भविष्यमा समस्या पर्ने आयोजकको निर्णयले साहित्यिक चर्चाभन्दा बाहिरका विषयवस्तुको प्रवेश, व्याख्या, विश्लेषण, मूल्याङ्कनले कार्यक्रमलाई अझै लम्ब्याउने हुन्छ । १ घण्टामा सकिने कार्यक्रमलाई पूरा दिन नै खर्चिनुपर्ने हुँदा सबैजसो आयोजकका कार्यक्रममा सहभागी हुँदा स्रोता/पाठकले पटक पटक सोच्नैपर्ने भैसकेको छ ।
३. आसन ग्रहणको लहरः
अधिकांश औपचारिक कार्यक्रमहरूमा आसन ग्रहण बडो उदेक लाग्दो देखिन्छ । मञ्चमा स्थान नभरिँदासम्म मात्रै होइन, उपस्थित सबैलाई पालोपालो नाम र पदको व्याख्या गर्दै उठबस गराइने यस्ता परम्परामा तुरून्त सुधार गर्नु आवश्यक छ । कुनै कुनै कार्यक्रममा त कार्यक्रमको समापन हुनुअघि टुप्लुक्क पुग्ने व्यक्तिलाई पनि आसन ग्रहण गराइन्छ जो बस्दा नबस्दै कार्यक्रम समापन हुनजान्छ । कतिपय कार्यक्रममा आसन ग्रहणमा ‘प्रोटोकल’ नमिलेका कारण अथितीहरू कार्यक्रम हलबाटै कुलेलम ठोकेका उदाहरण पनि थुप्रै रहेका छन् । अग्रभागमा आसन ग्रहण गर्नका लागि ‘बार्गेनिङ’ गर्नेहरू जुनसुकै कार्यक्रममा पाइन्छन् । यसरी पछाडी बसेर सुन्नै नसक्ने, अगाडि बसेका देख्नै नसक्ने, यस सम्बन्धमा युवाहरूको सुधारका सक्रियतालाई आसन ग्रहणले ढपक्कै ढाकेर कार्यक्रमको औचित्यलाई तोडमोड गर्ने ‘स्वघोषित’ वरिष्ठहरूको संख्या दिनानुदिन बढ्दै गइरहेकै छ ।
४. कार्यक्रममा नवसर्जक तथा नवस्रोताको अभाव:
कार्यक्रममा नवस्रोता उपस्थित हुन सकिरहेको छैन । निश्चित सूचीका व्यक्तिबाहेक अन्य सर्जक/स्रोताहरू उपस्थित नहुनु साहित्यको विकासका लागि सबैभन्दा घातक हुनसक्छ । युवा पुस्ताको सोच वैदेशिक रोजगारी हुनु, उनीहरूको विषयले रचनामा प्रवेश नपाउनु, विज्ञान, खोजअनुसन्धान, नवीनतम विषयवस्तुमा आधारित रचना सिर्जना नहुनु, कार्यक्रम अनिश्चितरूपले लम्बिँदै जानु आदि यसका कारण हुन सक्छन् । अझ मूलभुत कारणचाहीँ नवसर्जक, नवस्रोतामाझ पुगेर कार्यक्रम नहुनु र कार्यक्रमलाई पार्टी प्यालेसको बन्दकोठाभित्र केन्द्रित गर्नु हुनसक्छ । साहित्य सिर्जनामा सबैभन्दा बढी देखिएको पेशाधारी शिक्षक हुन् । त्यसमध्ये पनि अधिकांश शिक्षकहरू अन्य पुस्तक अध्ययन नगर्ने, दोस्रो पुस्ताका लागि त्यो सुविधा प्रदान नगर्ने, हौसला नदिने, साहित्य सिर्जना तथा रचना वाचन र श्रवणमा निजामती र व्यापारीहरूको न्युन उपस्थिति, उपलब्धिमूलक हो भन्ने नसोच्ने अभिभावकहरूका कारण पनि यो क्षेत्रमा स्रोताको अभाव हुँदै गइरहेको छ । सर्जकको परिवारको दोस्रो व्यक्ति जो साहित्य क्षेत्रबाट टाढा छ भने उसले यस्ता कार्यक्रममा उपस्थित जनाउन झिँझो मान्ने गरेको छ । साहित्य कसरी निरस हुँदै गइरहेको छ भन्ने विषयमा खोजी हुनुपर्छ कि पर्दैन ? नवसर्जक उत्पादनमा संस्थाको वार्षिक क्यालेण्डरमा प्राथमिकता पाएको छ वा छैन भन्ने विषयमा लगानीकर्ताहरूले पनि ध्यान दिन आवश्यक भैसकेको छ ।
५. लाखौंको कार्यक्रम र पुरस्कार, सहभागिता न्यूनः
सरकारीदेखि गैरसरकारी संस्थाहरूले विभिन्न ढङ्गले साहित्यिक कार्यक्रमहरूलाई जोड दिइरहेका छन् । तथापि कतिपय स्थानीय तहले यस क्षेत्रको बजेटलाई अन्यत्र स्थानान्तरण गरिएको पाइन्छ । विद्यार्थीकेन्द्रित वा समुदायकेन्द्रित कार्यक्रमहरूमा कार्यशाला सञ्चालनविना प्रतियोगिता गर्दा बजेटको दुरूपयोग मात्रै भैरहेको पाइन्छ । आयोजना गरिएका कार्यक्रमको खुला हिसाबले बहस हुन नसक्नुले पनि भविष्यमा निस्प्रभावी कार्यक्रमहरू पटक पटक दोहरिरहेको पाइन्छ ।
६. पुस्तक प्रकाशनको बाढीः
मार्केटिङ क्षमता भएका प्रकाशन गृहले अब्बल ठानिएका सर्जकहरूमार्फत् ‘उत्कृष्ट’ पुस्तकका रूपमा बजारमा ल्याएका पुस्तकहरू अत्यधिक बिक्री भएको पाइएको छ । कतिपय स्थानीय क्षेत्रमा सर्जकहरूले लेखेका पुस्तकहरू त्यही क्षेत्रका सर्जकले नपढ्ने वा निषेध गर्ने वा त्यसबारे अनलाइन तथा पत्रपत्रिकामा कुनै लेख नलेख्ने, जानकारीहरू शेयर नगर्ने पाइन्छ । यसले गर्दा पनि पाठकमाझ पुस्तक पुग्न सकिरहेको छैन । यतिमात्रै नभएर चलेका प्रकाशन गृहमा छाप्न ‘हैसियत नपुगेका’ वा आफ्नै श्रीमान/श्रीमती, छोरा/छोरीले प्रकाशक भएर छापेका पुस्तक वितरकको अभावमा सर्जकको वरिपरिभन्दा अन्यत्र पुग्न सकिरहेको छैन । यसरी पुस्तक प्रकाशन वर्षामा च्याउ उम्रिएझैं भएता पनि त्यसको टिकाउ, बिक्री वितरण, चर्चा परिचर्चा कम भैरहेको छ । राम्रा विषयवस्तु समावेश भएका पुस्तकको बिक्री न्यून भएमा अर्को पुस्तक निकाल्न धौ धौ पर्ने गरेका कुरा कुनै नौलो पनि त होइन नि । स्थानीय क्षेत्रमा प्रकाशन हुने पुस्तकमा स्थानीय तहको प्रभाव देखिनु अझ उपयुक्त हुनसक्छ । यसबाट धेरैभन्दा धेरै रचनाहरू सिर्जना हुन सक्छन् ।
७. पुरस्कार साटफेरको रोगः
कतिपय संस्था तथा जिल्लामा एकले अर्कोलाई पालैपालो पुरस्कार साटफेर गर्ने समस्याहरू देखिन्छन् । कहिले लगानीकर्ता भएकाले सम्मान त कहिले पुस्तक बिक्रीका लागि वातावरण मिलाइदिएकाले पुरस्कृत गर्ने यस्ता परम्पराले साहित्यमा पनि ‘नेपोटिजम्’ (आफन्तवाद) छैन भन्न सक्ने ठाउँ देखिँदैन । प्रकाशन गृहले प्रभाव पारेका हल्लाहरू पनि गाइगुइँ नआएका होइनन् । प्रतियोगितामा सिर्जनामाथि भन्दा सर्जकको ‘प्रभाव’ माथि ध्यान दिन लागियो भने सिर्जनालाई अन्याय हुन जान्छ ।
८. रचना/पुस्तक चर्चाः
आफूलाई मन परेका वा नपरेका पुस्तक अरूलाई मन पर्ने वा नपर्ने भन्ने सोचले समीक्षकले एकपाखे विचार राखिदिनाले पुस्तक विमोचनकै दिनमा पुस्तक कति बिक्री हुने वा नहुने भन्ने देखिन्छ । यसरी पुस्तक विमोचन, बहस, चर्चामा समीक्षक कुन खेमाका भन्ने कुराले समेत अर्थ राख्ने गरेको पाइन्छ । अति सामान्य पुस्तकलाई पनि विशिष्टको तक्मा भिराइदिनाले ती समीक्षक, समालोचक, बहसकर्ताले अर्को पटक सिफारिस गरेका पुस्तक अध्ययनमा घटबढ हुने सम्भावना जहिल्यै रहन्छ । के कुनै नवसर्जकले वाचन गरेको रचनालाई ‘अग्रज’ हरूले सुझाव दिने, सुधारी दिने वा सम्पादन गर्नुपर्छ भन्ने सल्लाह दिएका छन् ? वा दिएका सल्लाहलाई ती सर्जकले ग्रहण गर्न सकेका छन् ? आफ्नो सन्तान जस्तै भए पनि आफैंलाई राम्रो लाग्छ भनेझैं आफ्नो सिर्जनालाई अरूले मूल्याङ्कन र सुधार गरिदिउन् भन्ने नठान्ने हो भने कमसल सिर्जनाहरूले प्रज्ञामा स्थान पाइरहनेछ ।
९. कहिले बदलिने ?
वाचन कार्यक्रममा आयोजकले अग्रिम रूपमा सिर्जना लिएर त्यसलाई स्तरीकृत गरी वाचन गर्ने अनुमति दिन सक्छ कि सक्दैन ? वाचन केवल वाचनका लागि मात्रै कार्यक्रमको झारा टार्ने रूपमा निरन्तरता हो वा सिर्जना सुधारको लागि हो भन्ने कुरामा ध्यान दिन सकेको छ कि छैन ? कार्यक्रममा उपस्थित सबैका रचना सोध्दै गर्दा १ घण्टामा सक्ने अनुमान गरिएको कार्यक्रम धेरै रचनाका कारण ३ घण्टा पुग्यो भने त्यसको भर्पाइ आयोजकले गर्ने क्षमता राख्छ कि राख्दैन ? खाना खाएपछि सुरू भएको कार्यक्रम खाजा खाने समय सकिएर बेलुकी नै भइसक्दा खाजा, पानीको व्यवस्था गर्न सक्छ कि सक्दैन ? के सर्जकले भोकभोकै रचना वाचन गरिदिनुपर्छ ? संस्था खुलेको कति वर्षसम्म उसले यसो गरिरहनु पर्छ ? सुधारका लागि के के गर्दैछ ? के अर्को १/२/३ वर्षपछि रचना वाचनबापत पारिश्रमिक उपलब्ध गराउने हैसियत बनाउँदै गएको छ ?
निश्कर्ष
कतिपय संस्था पुरस्कार दिनका लागि मात्रै स्थापना भएका छन् । विभिन्न व्यक्ती, स्थानीय तह, व्यापारिक संस्थामार्फत् प्राप्त रकमले पुरस्कार दिने यस्ता संस्थाहरूले स्थानीय क्षेत्रका सर्जकहरूलाई प्रोत्साहन गर्न सके स्थानीय स्तरमा स्रोता, पाठक र सर्जकहरूको उल्लेख्य सहभागिता गराउन सहयोग पुग्ने अपेक्षा गर्न सकिन्छ । यस्ता संस्थाहरूले उत्कृष्ट कृतिका रूपमा पुरस्कृत गर्दैगर्दा उत्कृष्ठ पाठक पनि पुरस्कृत हुन सक्छ कि सक्दैन भन्नेमा ध्यान पुर्याउनुपर्ने हुन्छ । पुस्तकको पाठक संस्थाद्वारा गरिने कार्यक्रममा उपस्थित नभएर अन्यत्र पनि छ भन्ने कुरालाई मनन गर्न सक्यो भने ती पाठकलाई यस्ता संस्थामा पहुँच पुर्याउन योजना बनाउनुपर्ने हुन्छ ।
सर्जकहरूले पनि आफ्नो सिर्जना सुनाइसकेपछि अरूका सिर्जना सुन्न सक्ने क्षमताको विकास गर्नुपर्ने हुन्छ । आफ्नो पालो आइसकेपछि कुलेलम ठोकेर अरूका सिर्जनामाथि प्रश्न गर्ने ल्याकत राख्ने कि नराख्ने भन्ने विषय पनि छन् । पाएका सुझावलाई ग्रहण गर्ने वा मनगढन्ते सोचले आफूलाई वरिष्ठ मानिराख्ने ? सर्जकहरू सुध्रिए भने आयोजक आफैं सुध्रनेछन् ।
तोकिएको समयमैं कार्यक्रम सञ्चालन, आसन ग्रहणलाई घटाउने, स्तरीय रचना मात्र वाचन गर्ने, अनावश्यक मन्तव्य, भाषणलाई बन्द गर्ने र समय तोकेर कार्यक्रम टुङ्ग्याउने गर्न सके स्रोताहरू अवश्यक बढ्नेछ्न् । अहिलेको व्यस्त दैनिकी भएको समूहलाई दिनभर कुर्सीमा बाँधेर भोकभोकै प्रज्ञामा थुनेर कार्यक्रम गर्ने गरिन्थ्यो भनेर पछिल्ला पुस्तालाई इतिहास सुनाउने दिन नआउनेगरी कार्यक्रम गरौं । आर्थिक, भौतिक सहयोग गर्ने व्यक्ति/संस्थाहरूले पनि सहयोग पाउने संस्थाका कार्यक्रमबारे समीक्षा गर्ने, भावी रणनीति जान्ने, प्रतिवेदन माग गर्ने, नतिजा तथा प्रभाव मूल्याङ्कन गर्ने गर्नुपर्दछ । सहयोगी, आयोजक संस्था र साहित्य सर्जकहरूलाई शुभकामना ।
गाइने
०००
