अन्तर्मनको आनन्द

अर्काको हित गर्नु, भलाई गर्नु, अशक्त असहाय, वृद्ध रोगीहरुको हेरचाह र समाजको सेवा गर्नु नै परोपकार हो । हरेक काम आनन्दको लागि गरिन्छ । परोपकार हृदयको आनन्द हो । परोपकारमा अन्तरहृदय पुलकित हुन्छ । यो समुद्री छालजस्तो हृदयमै लहराउँछ, खिलखिलाउँछ । चङ्गाजस्तो हलुङ्गो हुन्छ । कपास जस्तै नरम हुन्छ, जो मनुष्यभित्रको साक्षात् ईश्वर हो । धरती, जल, आकाश र अन्तरिक्षमा उडिरहेको हुन्छ । कुरौटे कुरा उसको कानले सुन्दैन । धरतीलाई परिवार ठानिरहेको हुन्छ । छुद्र र सङ्कृर्ण हृदयबाट टाढै रहन्छ र परोपकारमा उदार मस्तिष्कमात्र सफल रहन्छ । यसले विनलादेन र हिटलरको साम्राज्यलाई छि ! छि ! र दुर्दुर गर्दछ । मदर टेरेसा र नेल्सन मण्डेलाको सदैव सन्निकट रहन्छ । अन्तर्मनको आनन्दका लागि परोपकार तिमी अन्तर्मनको बुद्ध बनिराख !

के मनुष्यको  हित गर्नुमात्र परोपकार हो त ? परोपकारकोे शब्दकोष कत्रो हुन्छ ? लागिरहेको छ यो मनुष्यमात्रमा सङ्कृर्ण रहँदैन । खगोलका सम्पूर्ण जीवात्माको भलाइमा रमाउँदै घातप्रतिघात, छलकपट, यातना, धोखाधडी, रमिता उसको शब्दकोषमा हुँदैन । नजरमा यसको जगत एक हो । जीवनको एकीकरणमा मान्छेलाई पशु हुनबाट बँचाउने मूलमन्त्र तिमी सधैँ जपिराख । जसको हृदय द्रवित भई नै रहन्छ, कन्दराको तप्केनी जस्तो । लोभलालचको क्षितिज ! कहिल्यै भेटाउन नसकूँ तिमीलाई । तिमी कदापि कठोर हुनै सक्दैनौ । हृदयको मैन तिमीले सेवा नै कर्म मानिरहेका हुन्छौ । सेवा नै धर्म ठानिरहेका हुन्छौ । ममताको आफ्नो मर्म बुझिरहेका हुन्छौ । यो धरतीमा ह्रास हुँदै गएको सद्भाव, दया र मायाममता तिम्रो जस्तै उदार मन र मस्तिष्कले अलिकति भएपनि अहिलेसम्म टिकिराखेको छ ।

“मै खाउँ मै लाउँ सुखसयल वा मोज मै गरूँ” को कटु आलोचक हुन्छ अन्तर्मनको आनन्दका लागि परोपकार । सहयोग र सद्भावनाको गरूङ्गो भारी बोक्दै हतारमा कुँदिरहेको हुन्छ । तिमी स्वयं भलोभन्दा स्वस्फूर्त अरूको भलाइको नाङ्लो बोक्दै अन्तर्मनमा दौडिरहेका हुन्छौ । त्यही तिम्रो विजय हो । के गरुङ्गोपना मात्र भारी हो ? अन्तर्मनको हलुङ्गो आनन्द ! यमानको पहाड बोक्दै सिमल भुवाजस्तो कोमल र हलुङ्गो मन लिएर सेवामा तल्लिन छ त ! मात्र तिमीले काँध थापिदेऊ । गरूङ्गो भारीमा हातमात्र कति हलुङ्गो हुन्छ थाहा छ तिमीलाई ? हातमा हात मिलाउनेहरूको कुनै कमी हुनेछैन तिमीलाई । असंख्य हुनेछन् तिम्रा लागि काँध थाप्नेहरू ।

वर्तमान समयमा रातदिन रूपियाँले टोकिरहने उपियाँ भक्तहरूको पनि अन्तर्मनले सेवा गरोस् । परोपकार उसको केन्द्र हो । धड्कन उसको मुटु हो । सञ्चार उसको रगत हो ।

स्वयंभलो र आर्जनमा मात्र जीवन देख्ने विश्वजन्य जटिल परिस्थितिबाट परोपकारी मन टाढै रहन्छ । महात्मा गान्धीको यथार्थ तस्विर । तिमी भित्तामा सधैँ मूर्त बनिराख । फ्लोरेन्स नाइटिङ्गेल तिमीले हातमा बत्ती लिई नै राख । मजदुरले जस्तो पसिना बगाइ नै राख । ढाबिलो ढाबमा आफू भासिन सकौला तर भासिएकाहरूको उद्धारकर्ता ! जिन्दगीभरिको एउटा पूर्णपाठ । तिमी सदैव पढिईरहने छौ । पढिनुपर्छ । लेखिईरहने नै छौ । लेखिनुपर्छ ।

माया र प्रेमको स्नेहले मनको रिक्तता भरिरहेको हुन्छ । सहयोग र सद्भावले तृप्त भइरहेको हुन्छ । भोको बनिदिन्छ सेवाको खातिर । सेवा नै उसको भोक हो, सेवा नै उसको भोजन हो । भगवान उसको खोज हो । आयाम उसको ब्रह्माण्ड हो । प्रमाणित सत्य उसको ज्ञान हो । सेवा उसको श्वासप्रश्वास हो । सेवा नै उसको धड्कन र ज्ञान । परोपकारमै मन आनन्दित हुन्छ । दीर्घायुको दीर्घव्यायाम निरन्तर लागिरहनू । कपट, रिस द्वेष, छक्कापञ्जाबाट टाढा भागिरहेको हुन्छ । सेवालाई अमृत मानिरहेको हुन्छ, धोका र लोभको धज्जी उडाइरहेको हुन्छ । परोपकारले मनलाई माझेर हिउँजस्तै कञ्चन बनाइरहेको हुन्छ । विचारलाई आकाशजस्तै विशाल बनादिएको हुन्छ । कदलाई सगरमाथाजस्तै उँचो बनाइरहेको हुन्छ ।

परोपकारले मेरो जात, तेरो जात, मेरो धर्म, तेरो धर्म, मेरो घर, तेरो घर, तेरो देश, मेरो देश जस्तो विभाजनको रेखा कहिल्यै कोर्दैन । ऊ आनन्द रहिरहन्छ सम्पूर्ण जिवात्माको सेवाका लागि । वृहत् अर्थ र परिभाषा खोज्दा सजीवमा मात्र होइन निर्जीव वस्तुमासमेत उसले प्रेमभाव राखिरहेको हुन्छ । प्रकृति प्रेममा समेत यसले अन्तर्दृष्टि राखिरहेको हुन्छ । प्रकृतिको विकासमा यसले दखल राख्छ । प्रकृति प्रेममा अन्तर्दृष्टि र प्रदुषणमा दुःखी हुनु उसको हृदयको स्वभाव हो । प्रकृतिको स्वच्छ विकासमा उ खिलखिलाइरहेको हुन्छ । विनाशमा उसको चित्त दुखिरहेको हुन्छ, त्यसैले त आमा ! बेलाबखतमा तिमीले आफ्नो तराजुको सन्तुलन आफै गरिरहन्छ्यौ जसरी हरेक वस्तुमा सुन्दरता हुन्छ त्यसरी प्राकृतिक सुन्दरता अनुपम हुन्छ ।

कुरूप कुनै पदार्थ हुँदैन । त्यो त केवल हेर्ने दृष्टिको भेद हो । नजरको अन्तर हो । हरेक वस्तु सुन्दर हुन्छ । पदार्थ धरतीकै उपज हो । पदार्थको उच्च कलात्मकता नै सबैभन्दा सुन्दर वस्तु हो । सुन्दर–कुरूप सजीवमा छन् । निर्जीवमा छन् । मनुष्यमा छ । जीवात्मा र प्रकृतिमा छ । तसर्थ यसले कलाको उच्चतम साधनामा विश्वास राखिरहेको हुन्छ । मनुष्यमा यो दया, माया, प्रेम, सद्भाव र सहकार्य हो । प्रकृतिमा यो संरक्षण र उच्च कलात्मक विकास हो ।

जीवात्मामा उ प्रेमिल रहन्छ । परोपकारी मन कहिल्यै पनि कसाई बन्न सक्दैन । कोमलता उसको पर्यायवाची हो र यसैमा सगौरव विजयको घोषणा गरिरहेको हुन्छ । हृदयको दीप तिमी आफू जलिरहेका हुन्छौ । अरुलाई प्रकाश छरिरहेका हुन्छौ । कति गाह्रो हुन्छ हँ उज्यालो देख्न ? अँध्यारोमा प्रकाश दिन पहिला मैन आफैँ जल्नुपर्छ । अन्तर्मनको आनन्दको लागि परोपकार गहन छ । गम्भीर छ । मनभित्र रहेको मन नै अन्तर्मन हो । मन सबैको हुन्छ । परोपकारी मन तिमी कहिल्यै निष्ठुर हुन सक्दैनौ । क्रुर हुनसक्दैनौ । सेवा तिम्रो आनन्द हो । कलुषित मन अर्काको यातना, दुःख, टस, ठेस, इष्र्या, औडाहा र कपटले प्रेरित हुन्छ । परोपकारी धोकाको सट्टा सहयोग, परत्वको सट्टा अपनत्व, बेइमानको सट्टा इमान, उसको सूत्र हुन्छ । सम्पूर्ण जगतको सेवा र परोपकारमै परमआनन्द मानिरहेको हुन्छ ।

मन आनन्द पार्न मनुष्य अनेक तरिकाको अनुशरण गरिरहेका हुन्छन् । मान्छेले प्रत्येक गतिविधि मनले गरिरहेको हुन्छ । शायद् आनन्दकै लागि गरिएको हुनुपर्छ । अन्तर्मनको आनन्दका लागि कसैले व्यायाम गरिरहेका होलान् । कसैले साहित्य सिर्जना गरिरहेका होलान् । गुरूहरूले पढाइरहेका होलान्, विद्यार्थीहरूले पढिरहेका होलान्, केटाकेटीहरू खेलिरहेका होलान्, व्यापारीहरू कमाइरहेका होलान् । चीनले कृत्रिम चन्द्रमा बनाइरहेको छ । युएई आईसवर्ग प्रोजेक्टमा काम गरिरहेको छ ।

सृष्टिका प्रत्येक गतिविधिहरु सुख सुविधाकै लागि गरिएको भएतापनि ती सुख सुविधाहरु आनन्द प्राप्तिका स्रोत बनिरहेका छन् त ? के अर्थोपार्जन मात्रै आनन्द हो त ? के टहलिनु मात्रै आनन्द हो त ? के घुमफिर गर्दैमा मात्र मान्छेको हृदय पुलकित हुनसक्छ ? स्वयं भलो र व्यक्तिगत लाभमा मात्रै आनन्द देख्ने हृदय पनि संसारमा प्रशस्तै होलान् । तर फरक अन्तर्मनको आनन्दका लागि गरिने परोपकार सामाजिक यथार्थमा समाहित हुन्छ । ऊ आनन्दले गद्गद् त हुन्छ नै तर ऊ केवल परिवारभित्र मात्र सीमित रहँदैन । बनिदिन्छ समाजको स्तम्भ । सिङ्गो देशको उचाइलाई आरोहण गर्दै संसारभरि फैलिईरहेको हुन्छ, जसरी बगिरहेको हुन्छ खोला, जसरी बहिरहेको हुन्छ हावा, जसरी फैलिरहेको हुन्छ बादल र जसरी जलिरहेको हुन्छ दीपक । उसको शरीर यो दुनियाँबाट लोप हुनसक्छ तर उसको नाम कालजयी रहिरहने निश्चित छ । उसको अनुहार यो दुनियाँले नचिन्न पनि सक्छ तर उसको नाम दुनियाँको मुखमा झुण्डिरहेको हुन्छ । दुनियाँको होष्टेहैसेमा ऊ छायाँ होला । अनुकृति खलनायकहरूको जोडघटाउको प्रतिस्पर्धामा ऊ ओझेल पनि पर्नसक्छ तर निर्णयमा ऊ सधैँै नायक बनिरहेको हुन्छ र दीनदुःखीहरूको मनमुटुमा बसिरहेको हुन्छ ।

परोपकारी मन ब्रह्माण्डको तारो बनिरहेको हुन्छ, जसको आयतन अरुले नै नापिरहेका हुन्छन् । सूक्ष्म बनिरहेको हुन्छ आफू अरू कसैका लागि तर अरू नै उसको आँखो बनिरहेका हुन्छन् । वर्तमानमा ऊ सङ्कीर्ण रहला, भविष्यमा उसको आयतन अवश्य विशाल रहन्छ । विद्यार्थीका लागि उ खोज हो त विज्ञका लागि ज्ञान । मृत्युपर्यन्त पनि उ चीर रहिरहन्छ । यो सृष्टिको अनन्तसम्म कालजयी रहिरहनेछ । आम मान्छेहरू एक जीवन बाँच्छन् त परोपकारी अजम्बरी जीवन बाँचिरहेको हुन्छ ।

के सन्तान जन्माउनु मात्र उर्वरता हो ? वर्तमानमा उसको कदर नहोला तर पक्का–पक्का दिवङ्गगत पश्चात परोपकारी मन पूर्वीय दर्शनको श्रीकृष्ण हो त पश्चिमी दर्शनको सुकरात, जो स्वयंमा अर्जुनदृष्टि राखिरहेको हुन्छ । वर्तमानमा उसलाई हेमलक नै पिउन किन नपरोस् भविष्यमा ऊ शाश्वत सत्य हो । वर्तमानमा ऊ बोक्रा होला भविष्यको अग्राख हो ।

यसो प्रकृति नियालिरहेको हुन्छु । फूल फूलिरहेको छ । मूल फुटिरहेको छ । खोला बगिरहेको छ । अनाज पाकिरहेको छ । घाम उदाइरहेको हुन्छ, फेरि अस्ताइरहेको हुन्छ । समुद्र लहरिइरहेको छ । हिमाल चम्किइरहेको छ । सृष्टि माटोमै हुन्छ । विसर्जन माटोमै हुन्छ । लाग्छ यी प्रकृतिका क्रियाकलापहरू परोपकार कै लागि चलिरहेको छ । सोच्छु यस प्रकृतिको सबैभन्दा चेतनशील प्राणी मान्छे पनि प्रकृतिकै उपज हो । मान्छेमा पनि यसै प्रकृतिका गुणहरु अन्तर्निहित छ । अमृत माटोमै छ । विष माटोमै छ । एकै ठाउँमा उम्रिएको अम्बा टर्रो हुन्छ, अमिलो चुक हुन्छ । मेवा गुलियो हुन्छ । करेला तितो हुन्छ । श्रीखण्ड यहीँ छ । काउछो पनि यहीँ छ । यस्तैयस्तै गुणहरु समाहित छन् प्रकृतिको सन्तति मान्छेमा पनि । परोपकारी मन श्रीखण्ड हो त निष्ठुर निर्दयी मन काउछो हो । परोपकारी मन अमृत हो त निष्ठुर मन बिष हो ।

मान्छेहरू सुख खोज्दाखोज्दै विलासितामा विलिन भइरहेका हुन्छन् । सोचिरहेको हुन्छु आज विकासको चरम युगमा चिन्तन गर्दा–गर्दा मान्छे–मान्छेबीचको सौहार्दता ह्रास हुँदै गइरहेको त छैन ? कैयौँ मान्छेले गर्नुपर्ने काम रोबोटले गरिरहेको छ । सोफियाले भाषण गरिरहेकी छे । सोफियाले मान्छे चिनेर सोफिया प्रतिउत्तर दिइरहेकी हुन्छे । भोलिका दिनमा सडकहरूमा रोबोट र मान्छे आफ्नो काममा सँगसगै हिँडिरहेका हुनसक्छन् । अनुसन्धानको लागि मान्छेले केही सोच्नै नपर्ने पनि होला । कुनै यान्त्रिक प्रणालीले नै स्वचालितरुपमा अनुसन्धान गर्ला । मान्छेले गर्नुपर्ने काम सबै रोबोटले गरिरहेको होला । भेट्नुपर्ने मान्छे सामाजिक सञ्जालले भेटाइदेला । मान्छेले गर्नुपर्ने कामहरू मेसिनले गरिरहेको बेला हामी विकासको रफ्तारमा दौडिरहँदा उद्देश्य के लिनु गरिलिनु परोपकार !

मान्छेको एउटा चाहना पुरा हुन नपाउँदै अर्को चाहना जन्मिइहाल्छ । यसरी नै अभिलाषाको पछाडि भाग्दाभाग्दै मान्छेको इहलीला समाप्त हुन्छ । यो धरतीमा जन्मिएपछि विवेकशील प्राणीको रूपमा मनुष्यको सार्थकता र मृत्युपर्यन्त पनि उसको केही न केही कीर्ति रहिरहोस् । जसले सकारात्मक सोच बोकिरहेको हुन्छ उसको सदा रहोस साधना अन्तर्मनको आनन्दका लागि परोपकार । परोपकारी मनुष्यको उद्देश्य परोपकार, लक्ष्य परोपकार, दैनिकी परोपकार, मनमुटुमै परोपकार, सोच परोपकार, उ सदैव परोपकारमै रमाइरहेको हुन्छ । परोपकारमै आनन्द मानिरहेको हुन्छ, सुख परोपकारमै खोजिरहेको हुन्छ ।

यतिबेला सम्झिरहेको छु महाकवि देवकोटाको प्रश्नोत्तर कवितांश– “खोज्छन् सबै सुख भनी सुख त्यो कहाँ छ ? आफू मिटाइ अरुलाई दिनु जहाँ छ ।”

शम्भु अर्याल,स्याङ्जा